Unha recuperación estremecedora da memoria histórica

Hoxe en día fálase da recuperación da nosa memoria histórica e moita xente chegou a asociar este concepto con aqueles nomes de persoeiros da cultura e da política que padeceron persecucións, martirios ou execucións, pero esqueceu que os terribles acontecementos da Guerra Civil tamén lles afectaron a milleiros de persoas anónimas de condición humilde, que foron vítimas de fusilamentos arbitrarios que quedaron impunes ata hoxe.

Tiven ocasión de entrevistar unha testemuña que viviu de preto aqueles acontecementos, Carme González López, unha malagueña nada no 1921, pero que dende os quince anos viviu en Sas de Penelas, lugar de onde eran os seus pais. Hoxe Carme vive chea de achaques na residencia de Manzaneda; pero estes achaques non lle impiden manter vivos na súa memoria uns feitos que marcaron decisivamente a vida da súa familia. Por primeira vez Carme relatou o que lles sucedeu a seu pai e ao seu irmán naquel tempo escuro da Guerra Civil. O pai era afiador e, segundo me contou Carme, trasladárase coa muller ata as terras de Andalucía coa roda de afiador ao lombo na procura dunha subsistencia que non tiña en Galicia. Pero tampouco na localidade de Teba, na provincia de Málaga, conseguiu saír da miseria porque, como lembra Carme, os seus pais seguían vivindo dun xeito miserable e o pai nin sequera dispoñía dun espazo no que gardar a súa roda de afiador. A familia vivía na beira do río Genil nunhas condicións infrahumanas. Di Carme: «Viviamos peor que os xitanos e iamos descalzos a recoller a froita que tiraban por un barranco os do mercado de abastos. Aquela froita estaba podre pero sempre había un anaco que se podía comer». Un dos irmáns de Carme decidiu afiliarse a un sindicato e, a través del, logrou que lles desen un piso polo que pagaban un alugueiro mensual de seis reais. Esta circunstancia permitiulle á familia fuxir das precarias condicións de vida que ata daquela soportaran, porque tanto Carme coma os seus irmáns naceran e pasaran os primeiros tempos vivindo nunha palleira e durmindo nun colchón de palla trillada. Isto provocou unha chea de secuelas na saúde de todos os irmáns e tamén da propia Carme. Aseguroume que dende aquel momento padeceu unha coxeira durante toda a súa vida e os seus irmáns tampouco gozaron de boa saúde polas condicións de vida nas que viviran.


Pero o peor aínda estaba por chegar. O irmán maior, o que se afiliara ao sindicato, cometeu a terrible imprudencia de intentar loitar por unha vida máis digna para el e para a súa familia e acabou sendo vítima da máis cruel das indignidades: «Un día apareceron pola casa uns homes armados coa orde de sacar “a pasear” a ese mozo sindicalista; a el e só a el». Pero foi entón cando o pai, o afiador galego, sacou do máis fondo do seu corazón o mellor exemplo da dignidade humana e díxolles aos verdugos: «Se levades o meu fillo para matalo, levádeme a min tamén con el». Os verdugos tomáronlle a palabra, marcharon cos dous, o fillo e o pai, e fusiláronos no alto de Matallana, o lugar ao que levaban os paseados, xunto a unha gabia. Contoume Carme que os corpos dos fusilados caían directamente nunha fosa e alí quedaron soterrados ata hoxe. Disto hai xa moitos anos e ela, cando regresou a Galicia, conservou en silencio estes recordos. O medo e dor provocada pola inmensa ferida que se abriu no seu corazón acompañárona durante toda a súa vida. Por sorte, a familia recibiu deseguido unha mostra ben clara de solidariedade protagonizada por outro afiador, Amadeo López, que tamén era de Sas de Penelas e vivía en Sevilla. Foi este home, cando soubo da situación da viúva e dos fillos, quen os levou a Sevilla coa intención de devolvelos a Galicia. Este home deulles un consello de supervivencia: «Cando cheguedes a Sas de Penelas, non vistades de loito, pois a cor negra da roupa pode levantar sospeitas e aumentar aínda máis a traxedia familiar que xa arrastrades dende Málaga».


O regreso a Galicia produciuse cando Carme tiña quince anos. Aquel momento non foi o remate da miseria para a familia, pero unha vez máis apareceu a axuda solidaria dos veciños de Sas de Penelas. Carme lembra perfectamente como aquela xente da aldea se achegaba a eles cun pan, unha ducia de ovos, unha tixola... e desta forma puideron apenas sobrevivir. Hoxe esta muller quixo relatarme uns feitos que forman parte da súa terrible historia familiar, que é tamén a nosa propia historia, porque os acontecementos que lle sucederon á súa familia forman parte do noso pasado e temos o deber de lembralos e aprender deles que a violencia cega, o odio e a inxustiza non teñen límites. As balas segaron moitas vidas, tanto de persoeiros ilustres coma de xente humilde e traballadora, e o que lle sucedeu á familia de Carme tamén forma parte da nosa memoria, da memoria histórica que non debemos esquecer nunca.


Agradézolle fondamente a Carme —máis coñecida polos seus veciños de Sas de Penelas como Carmelita— que me ofrecese o testemuño da súa vida. Esta muller, que está chea de coraxe, vive os seus últimos anos nunha residencia na que a tratan moi ben pero... «como na miña casa, en ningún sitio». Estas palabras amosan o apego á vida: unha vida que estivo chea de desgustos e sufrimentos, unha vida vivida en silencio e marcada por unha inmesa dor.

A festa dos Fachós en Castro Caldelas

Caldelas é unha das comarcas máis singulares da Galicia interior. Aínda que situada nunha zona de paso entre a meseta e a costa, entre Portugal e León, a súa altura, clima e orografía dificultaron sempre a supervivencia humana. Foi antes un mal paso que un paso natural entre esas terras próximas, e por iso nunca gozou dunha gran vitalidade comercial. Unha comarca, pois, moi illada e abandonada, o que produciu o seu particular ensimesmamento e pobreza. Ensimesmamento que fixo que ata hai poucas décadas fose posible atopar en Caldelas hábitos laborais practicamente iguais ós de hai moitos séculos. Pobreza que deixou como única saída a emigración. En tódalas vagas migratorias que padeceu Galicia, a Terra de Caldelas estivo presente.

Nesta situación, o progreso, que, aínda que tarde, chegou á comarca, non serviu xa para revitalizar a capacidade produtiva da comarca nin da súa xente. Non hai expectativas dun futuro glorioso, que digamos, pero polo menos hai un presente digno, e nesa dignidade acaso desesperanzada cómpre «ler» o sentido das festas e das tradicións que, cada vez dun xeito máis artificial, folclórico e comercial, se manteñen e mesmo se promoven nestes últimos anos.


As festas de Caldelas
Primeiro celébrase a festa de San Amaro, o 17 de xaneiro. Este santo sempre foi coñecido no Castro como o avogado da reuma, e a súa festividade é coñecida tamén como a «festa dos chourizos», aínda que agora este aspecto profano da festa se desprazou á festa dos fachós, tres días máis tarde. En calquera caso, a festa de San Amaro foi sempre e aínda máis hoxe unha celebración máis seria, máis contida e cunha presenza fundamental do elemento relixioso. No transcurso desta festa, a xente tiña na cabeza a verdadeira festa profana do 20 de xaneiro, e por iso cando a xente regresaba á vila cantando dicía:


Si vas ó San Amaro,déixalle dito ó gaiteiro
que veña tocar ó Castro
o día 20 de xaneiro.


Hoxe, a festa que realmente atrae ós veciños que proceden da mesma comarca ou doutras zonas de Galicia ou mesmo de fóra do país é, por suposto, a festa dos fachós, que, pola súa singularidade e vistosidade, mereceu a atención dos medios de comunicación. Isto comportou, obviamente, unha certa adulteración da festa orixinal, sobre todo pola súa masificación: demasiados espectadores fronte ós auténticos participantes da romaría. Claro que aquí tamén debe dicirse que hoxe a relixiosidade está en crise.


Aínda así, unha festa como a da patroa da vila, a Virxe dos Remedios, que se celebra o día 8 de setembro, á que asisten moitos caldelaos mesmo desde a emigración, que procuran reservar uns días das súas vacacións para non faltar a esta cita anual, si conserva aínda a súa personalidade e autenticidade relixiosa. Haberá que ver se por moitas décadas máis.


Descrición da festa dos fachós
A festa celébrase o 19 de xaneiro, véspera da festividade de San Sebastián, que é o patrón da igrexa de Castro Caldelas. Ese día, antes do anoitecer, a xente da vila xúntase na entrada do Castro pola estrada de Ourense levando os fachós aínda apagados. Cando escurece, bótase unha luminaria sinalando que é o momento de prender os fachós e, co estoupido do primeiro foguete, arrinca a procesión encabezada polos gaiteiros.


Ese percorrido cos fachós ardendo na escuridade da noite dá á vila un aspecto fantasmal. Antigamente participaban nela só os homes; agora a festa democratizouse e todos poden intervir nela. Entre berros de alegría e coplas, a procesión percorre a praza do Prado, as rúas empedradas de Cima da Vila pasando pola rúa Grande, onde o século pasado a xente berraba «Viva San Sebastián, o bispo e o can», «E a Marcela e a cadela…», xunto con outras alusións a persoas da vila, ata chegar á antiga igrexa parroquial de San Sebastián e Santa Isabel, onde tocan as campás e se xuntan finalmente o grupo de portadores de fachós e a xente que non participa na procesión, antigamente mulleres, nenos, vellos…


Báixase logo de Cima de Vila pola rúa do Sol, pásase pola Cubiarca e máis tarde vólvese ó Prado, onde se queiman os fachós nunha gran fogueira diante da igrexa. Logo de remataren o percorrido da procesión, os homes erguen os borralleiros das pallas aínda ardendo e as «moxenas» corren por toda a praza facendo bulir a xente do lado do lume. Os gaiteiros tocan sen parar ata que o lume se apaga. Os vellos e os mozos bailan ó redor do lume e os máis atrevidos saltan por riba del.


Nas brasas ásanse logo ducias de chourizos. Comeza entón a festa gastronómica tamén con música de gaiteiros. Durante moitos anos do século pasado, e mentres non se popularizou a música enlatada, a música destas festas na comarca estivo a cargo do conxunto Os Trabazos.


O fachó
No tocante ó elemento diferencial da festa, o fachó, digamos que é un feixe de palla, ou unha homenaxe ós feixes de palla, pois para a festa soen facerse máis grandes do que era habitual no uso cotián. Na elaboración dos fachós (máis de medio milleiro) compítese por ver quen consegue facelo máis grande, o que non sorprende nunha festa secularmente protagonizada por homes. A gloria da grandeza. Ás veces alcanzaron os catro metros. Tan grandes que algúns teñen que ser transportados na procesión por seis homes: dous sostéñenos por abaixo para mantelos dereitos e os outros catro sostéñenos apontoados con forquitas de ferro mentres arden. Como curiosidade, diremos que no ano 1978 puido verse un fachó de máis de doce metros, que tivo que ser transportado por dez mozos.


Para facer os fachós, primeiro selecciónase a palla máis limpa. Faise un mañuzo e vaise atando con atadallos feitos da mesma palla; estes atadallos fanse cunha separación duns cincuenta centímetros entre si. Para ir facendo máis longo o fachó, vaise solapando a palla sobre o xa feito e con novas ataduras pódese chegar á lonxitude que se queira. Unha vez que xa está acabado o fachó, préndeselle lume pola parte máis frouxa e delgada e invértese o proceso de atar por ir afrouxando e desatando segundo se quere que vaia queimando con máis ou menos rapidez.


Naturalmente, isto de facer fachós de ata doce metros é motivado pola competición festiva. Pero na realidade os fachós para alumear o camiño adoitaban ser duns dous metros e levábanos prendidos en posición vertical. Estes que agora constrúen para competir na procesión dos fachós téñenos que portar varios mozos en posición horizontal e, claro, xa cambia substancialmente a estética desa procesión.


Por desgraza, na actualidade o problema da festa é a falta de materia prima, é dicir, da palla para facer os fachós. Sinxelamente porque o centeo de onde procede apenas se cultiva e, ademais, recóllese con colleitadoras que trituran a palla e polo tanto nin se fan palleiros nin se poden facer fachós.


Como cambiaron os tempos! Pensar que, cando eu era rapaz aínda era costume que os mozos que viñan de roldar as mozas nas aldeas da comarca, ó regresaren para a casa nas noites escuras de inverno, alumeaban o camiño con fachós feitos coa palla de calquera palleiro que estivese á beira do camiño, era unha práctica consentida e aceptada, non só porque axudaba ós mozos a recoñeceren o camiño, senón tamén porque o lume podía protexelos dos lobos na noite. Ese aire fantasmagórico que adquiría a vila o 19 de xaneiro podía apalparse, pois, calquera noite escura dos domingos, cando os mozos regresaban das feiras ou dos bailes das aldeas veciñas. A festa pois reproducía tamén unha imaxe cotiá e colectiva. Hoxe todo cambiou. Ninguén viaxa a pé de noite polos camiños. E xa non quedan lobos en Galicia.


E, se aínda se pode manter a festa, é porque se segue celebrando o ritual da sementeira do centeo, que aínda que deixou de estar asociado a unha necesidade alimentaria, queda como unha lembranza doutros tempos. Eu mesmo con outros compañeiros, hai xa dez anos, cando se queixaban no Castro de que non tiñan palla para os fachós do San Sebastián, fixemos a sementeira nunha leira en Quintela co obxectivo de facer logo a seitura tal como se fixera sempre e facer a carrexa con carros que co seu cantar deixaran abraiado ó mesmísimo Frederic Mompou nunha visita ó Castro. Fixemos daquela «o mallo» para ensinarlles ás novas xeracións como se facía desde tempos inmemoriais, e logo con boa palla fixemos o palleiro, que deu materia prima para os fachós durante cinco anos.


Todo aquilo tiña xa un certo aire de reconstrución arqueolóxica, pero á súa maneira mantiña viva unha tradición, algo que se perdeu co binomio modernidade-emigración, sobre todo a medida que foron morrendo os homes que quedaron na comarca e no seu día axudaron a sementar o centeo, a facer a seitura, a facer a carrexa, a mallar e a facer o palleiro, ou as mulleres que levaban a comida e a bebida á leira, facendo o ponche o día da malla, e desaparecendo os segadores, os carros que competían cantando con eles, mesmo as vacas que tiraban dos carros. Ben, pois contra tanta adversidade, a festa dos fachós permanece, aínda que sexa como festa folclórica. Mais, que buscan alumear hoxe os participantes da devandita festa cos fachós?


A orixe da festa
Pensemos que falamos dunha festa de orixe moi antiga respecto da que hai tantas teorías coma estudosos. Hai quen a sitúa na peste ou na epidemia do cólera que houbo no século XVIII, cando o lume dos fachós se utilizou como medida sanitaria. Outros din que esta orixe hai que buscala nunha procesión pedindo axuda a san Sebastián contra esa peste. Non falta tampouco quen relaciona esta festa coa mesma orixe da agricultura: cos fachós queimábanse bosques e restrollos para poder ser labrados e gañar terreo para a sementeira. Vicente Risco relaciona a festa coa mitoloxía grecorromana. Pola súa parte, Antón Fraguas sinala que é unha expresión da liberación da xente, unha transgresión da ríxida monotonía e triste vida cotiá.


Ben, esta última interpretación explica en realidade calquera festa popular, mesmo na súa manifestación máis folclórica. Mais, falando en concreto desta festa dos fachós de Castro Caldelas, non hai dúbida de que é unha máis das expresións propias dun mundo, unha vida e un tempo vinculados á terra, quero dicir, ós ciclos naturais. Lembremos que xaneiro é un mes característico en manifestacións populares relacionadas co solsticio de inverno, ademais de que nesas datas a actividade no campo permite unha certa relaxación, os ritos sobre todo de lume son típicos en toda a xeografía peninsular (seguramente herdados de pobos adoradores do sol coma o ibero, que coas fogueiras pretendían reclamar do astro rei un inverno breve e cálido e unha pronta primavera). Ritos de orixe pagá, pois, aínda que convenientemente cristianizados, cos que se pretendía protexer as colleitas, os animais e as persoas das inclemencias naturais propias do inverno. En moitas vilas e aldeas reuníanse e reúnense aínda os veciños arredor das fogueiras, e nestas xuntanzas cántase, báilase, ásanse alimentos e cómense, cada lugar cos seus matices diferenciais, mais sempre co lume como elemento central, protector, pois dá luz, calor e destrúe o mal.


A idea cristiá do «lume purificador», asociada ás pestes que devastaron Europa na Idade Media e ó santo protector contra elas, san Sebastián, permitiu que estas festas sobrevivisen con renovadas mensaxes ata hoxe en día, aínda que agora, como dixemos, xa folclorizadas, privadas do seu sentido transcendente, neste mundo noso tan científico, tan urbano, que perdeu xa toda vinculación cos ciclos da vida. Superada a fase de superstición, denigrada a do simbolismo máxico ou relixioso, xa non nos sentimos parte da natureza, senón os seus simples explotadores, e comprácemonos no noso poder absoluto sobre a terra, no noso control das leis biolóxicas, que alteramos ó noso gusto, permitindo que sobrevivan eses antigos rituais por interese puramente evasivo, cando non económico, aínda que cumpren a función de seguir creando vínculos sociais na colectividade, o que sempre é positivo.


A festa hoxe
En todo caso, a festa dos fachós foi durante séculos o reflexo dunha comunidade humana moi vinculada á natureza. Quebrado o vínculo, por suposto, a festa xa non reflicte nada. É puro espectáculo. Pasado escuro e futuro confuso, aquí o único real seguen sendo os cinco mil chourizos e os seiscentos litros de viño da Ribeira Sacra que se consomen na merenda.


Desde logo, hai que respectar calquera iniciativa que sirva para xuntar a nosa xente, para manter a lembranza do noso pasado, que nada ten que ver con este presente, e convén sabelo, mais o que xa non está tan ben por parte dos responsables da política cultural (non só deste concello) é que se tome esta clase de manifestacións populares como un acto de reparación ou compensación polo despoboamento da comarca. Marchou a xente, mais quédannos as tradicións. Non, señores, quédanos o desconcerto, sobre todo porque ninguén fai nada ó respecto. Nada útil, quero dicir.


Que os curiosos visitantes da festa dean unha volta por Tronceda, Trabazos, Trandeira, Veiga… para ver en que estado se atopan estas aldeas. O día menos pensado poden ser pasto do lume porque hoxe teñen xa máis relación co reino vexetal que co humano. Pouco a pouco fóronse degradando xa ou desaparecendo as festas tan populares como a de Santa Marta de Tronceda ou Santiago das Carballeiras. Paralelamente, foron xurdindo festas de nova creación, coma a festa da tenreira galega, a festa do emigrante, a festa das castañas, a festa da tortilla…


Novos tempos, novas festas. Mais o tráxico é que estas novas festas son iguais unhas a outras, a miúdo copiadas (máis comunicación, máis uniformidade), e que, como moito, expresan, máis que a celebración da vida colectiva, a necesidade de recuperar ese vello valor que antano acompañaba, iso si, unha supervivencia sacrificada e dura: a humanidade. Ou iso parece.


Bibliografía

Sotelo Blanco, Olegario: Antropoloxía cultural da Terra de Caldelas, Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 1992.
Risco, Vicente: «O castro de Caldelas», Arquivo do Seminario de Estudios Galegos, 1927.


O texto deste artigo saíu publicado no libro Tempos de festa en Galicia, Fundación Caixa Galicia, A Coruña, 2007.

O autor das fotografías deste artigo é Xesús Losada, director da Revista da Ribeira Sacra.

Galegos en Fuentesaúco

Acabo de regresar da localidade zamorana de Fuentesaúco, unha fermosa vila na que existe unha serie de monumentos importantes, por exemplo, as igrexas de Santa María del Castillo e a de San Xoán Bautista ou as ermidas dos Dolores e a da patroa da vila, a Virxe de la Antigua. Pero esta vila tamén é coñecida polos seus deliciosos garavanzos. Esta localidade agocha cousas curiosas das que me falou un fillo desta vila, o meu amigo Xosé, que rexenta un restaurante galego en Barcelona. Pode resultar estraño que este zamorano se lanzase á aventura da gastronomía galega, pero todo ten unha explicación: a súa dona é unha excelente cociñeira que naceu en Chantada. Nos seus fogóns alterna sabiamente os pratos da cociña galega con outros que teñen como base os exquisitos garavanzos de Fuentesaúco.


Pero nesta ocasión a visita que realicei a esta terra zamorana non foi para falar de garavanzos nin da cociña galega. O meu interese era outro e non quedei defraudado despois da amigable charla que mantiven con Xosé. Funo visitar á súa casa, pois en Barcelona xa me falara moitas veces das lembranzas que gardaba dos afiadores, segadores e pedreiros galegos. Todos eles traballaran alí, en Fuentesaúco, e Xosé volveu traer á memoria moitas venturas e desventuras que tiveran os meus paisanos a mediados do século XX. As súas vidas, certamente, foron a cara máis dura da emigración galega. Con frecuencia asociamos a emigración galega coas afastadas terras americanas ou europeas e esquecemos a emigración de proximidade que se producía a tan só uns poucos centos de quilómetros de Galicia. Esta foi, sen ningunha dúbida, unha emigración dura, pois a xente tiña nela poucas perspectivas, pero mereceu a atención da nosa máis insigne poetisa, Rosalía de Castro, que estampou os seguintes versos no libro Cantares gallegos:


¡Castellanos de Castilla,
Tratade ben ôs galegos;
Cando van, van como rosas,
Cando vên, vên como negros!


Estas sentidas palabras de Rosalía son un fiel retrato desta emigración galega, que poderiamos cualificar de «curto alcance», e que apenas servía para que subsistisen os nosos paisanos, pois tiña todas as características daquilo que coñecemos como escravitude. Poderíase dicir que as vidas dos segadores e pedreiros que ata mediados do século XX pasaban tempadas de tres meses ou máis en Fuentesaúco, padecendo unhas durísimas condicións de traballo, semellaban que fosen máis propias da época medieval. Pero estamos a falar dun pasado recente, dun pasado que aínda está fresco na memoria do meu amigo Xosé. El sabe moitas cousas destes homes e algunhas delas impresionáronme tanto que quero deixar constancia nestas liñas.


Falemos agora, por exemplo, dos segadores. Eran galegos que procedían de terras próximas que lindaban con Castela e durante a tempada da sega, que comezaba o quince de xuño e duraba ata o quince de setembro, trasladábanse a Fuentesaúco. Tres meses fóra da casa era moito tempo para estes homes, pois tiñan que soportar sempre unhas duras condicións de traballo e de vida que poderiamos cualificar de infrahumanas. Empezaban pola sega das algarrobas; logo viña a sega da cebada e máis tarde facían a do trigo candeal, do que saía a fariña para amasar o pan, e o trigo monegro, que se destinaba como penso dos animais. As longuísimas xornadas de traballo, baixo un sol de xustiza, só tiñan un único momento para o descanso: a comida. Esta facíana na casa do patrón e consumíana nas mesmas terras da sega. O traballo distribuíase por cuadrillas e moitas delas estaban formadas polos pais e por dous ou tres fillos. O máis pequeno destes, normalmente era un rapaciño menor de idade, estaba encargado de ir buscar a comida á casa do patrón. Logo, transportábaa nun burro ata o lugar no que estaban facendo a sega os pais e os irmáns e comían todos xuntos. Unha vez rematado o xantar, volvían ao traballo sen se queixar, nunha xornada que parecía non ter fin. Horas interminables que esixían dun esforzo físico sobrehumano, pero aqueles galegos semellaban estar feitos de madeira de buxo ou de ferro. Cando chegaba a hora do descanso, á noitiña, as cousas non melloraban, pois tiñan que durmir enriba duns ásperos montóns de palla na palleira. Cando alborexaba, comezaba outro día esgotador. E así durante tres meses. Unha vez rematada a campaña da sega, regresaban á súa aldea con moi escasos beneficios económicos e seguían traballando, esta vez nas terras da casa, pero non con menos esforzo. A miseria sempre chamou pola miseria. Ese foi o triste destino de todos estes galegos que coñeceron os peores desgustos da emigración e ningún dos seus beneficios, se é que os ten.


As cuadrillas de segadores, formadas por membros dunha mesma familia ou por veciños dunha mesma aldea, non eran o único exemplo desta emigración infrahumana. Xosé almacena na súa memoria as circunstancias doutro oficio tamén desempeñado por galegos que esixía aínda un maior esforzo que o que facían os segadores. Estoume a referir aquí ao oficio dos pedreiros. A estes homes contratábanos para que levasen a cabo unha obra concreta, por exemplo, o tramo dunha estrada. A materia prima da obra non podía ser outra que a dura pedra. Os pedreiros tamén estaban organizados en cuadrillas e nelas non podía faltar, unha vez máis, o traballo dun rapaciño, que facía o labor de avituallamento. Estas cuadrillas non estaban formadas só por seres humanos, senón que tiñan a axuda de dez ou vinte burros. E se o traballo dos homes resultaba verdadeiramente bestial, non era menor o traballo que tiñan que desenvolver os esforzados e sufridos cuadrúpedes. Unha vez que extraían a pedra da canteira, cargábana logo naqueles vellos camións GMC e transportábana ata o lugar no que as cuadrillas de pedreiros —provistos dunha enorme maza cun mango longo, unhas lentes metálicas, unha máscara de lenzo que lles servía para protexar a boca e a cara e uns guantes de coiro feitos por albardeiros— emprenderían o duro traballo de converter aquela gran masa de pedra en anacos apropiados que máis tarde estenderían sobre o trazado da futura estrada. Despois unha apisoadora movida pola enerxía do carbón e do vapor alisaría o piso e quedaría lista a estrada para que a utilizasen os automóbiles. Pero antes de chegar a esta fase do traballo, cómpre lembrar aquí o papel fundamental dos burros no proceso de construción. Estes animais transpotaban sobre os seus lombos e en grandes seiróns as pedras xa cortadas ata o lugar preciso da futura estrada. A imaxe destes animais debería resultar sorprendente, pois ver recuas de dez ou vinte burros encabezadas por un rapaz, menor de idade, que era o encargado de marcar o itinerario e axudado por outro rapaz, tamén menor de idade, que ía ao final da comitiva e que era o responsable de que todo o cargamento chegase ao seu destino. Como se pode apreciar aquí, as técnicas de traballo tiñan moito que ver cos escuros períodos da escravitude e semellan querer remontarnos a tempos moi afastados, pero nestas liñas estamos a falar de hai apenas medio século. Imaxino que este xeito de construír unha estrada seguiría a ser moi semellante ao que no seu tempo empregaron os romanos para a construción das grandes vías, algunhas das cales aínda as podemos ver en Galicia hoxe en día.


A miña conversa con Xosé, o dono do restaurante Río Miño de Barcelona, deu moito de si e non só me explicou as cousas dos nosos segadores e pedreiros, xa que, deseguido, comezamos a falar dun tema máis amable e positivo: o oficio de afiador. Este foi, precisamente, o motivo final da miña visita a Fuentesaúco, pois quería ter información das peripecias dun afiador que se instalara nesta vila zamorana e que o meu amigo Xosé coñeceu e tratou persoalmente.


Este afiador chamábase Xosé María e un día presentouse en Fuentesaúco para traballar. Este home non só ía coa roda, senón que desempeñaba outros moitos oficios, por exemplo, o de latoeiro. El arranxaba ou facía canlóns novos, potas, paraugas e todo o que se lle poñía por diante. Precisamente, os veciños de Fuentesaúco acabaron por poñerlle o nome de «El hojalatero». Todos asociamos o oficio de afiador coa vida ambulante, percorrendo moitas vilas a pé e, ao final da tempada, regresar a Galicia, pero Xosé María orientou a súa vida doutra maneira. Non foi un traballador ambulante, senón que decidiu establecerse en Fuentesaúco, mellor dito, instalar nesta vila o seu cuartel e logo percorrer as localidades veciñas traballando como afiador ou latoeiro. Este cuartel non foi nin unha casa nin un piso, xa que desde a súa chegada se instalou na Pensión Magdalena, na que seguiu vivindo ata a súa morte. A imaxe del arrastrando a roda e anunciando a súa chegada co típico chifre acabou resultando familiar para os veciños das vilas de Villamor de los Escuderos, Guarrate, La Bóveda de Toro, Fuentelapeña e Cañizal, entre outras moitas. Xosé María seguiu exercendo como un artesán ambulante á súa maneira, pero non desde a súa Galicia natal, senón desde Fuentesaúco. Pero tamén foi un innovador no mundo dos afiadores, pois montou a súa industria ambulante non sobre unha roda, senón sobre dúas. Deste xeito a máquina tiña máis estabilidade e iso permitíalle poder remolcala coa súa bicicleta da famosa marca BH. Non é difícil, pois, imaxinar a Xosé María pedaleando polos áridos camiños da provincia de Zamora e, logo de facer soar o chifre, ofrecer os seus servizos. Os que ouvían aquel son agudo exclamarían: «Ya está aquí el hojalatero», «Va a llover» ou «Ya tenemos aquí al gallego». Xosé María integrouse plenamente no tecido social desta terra zamorana e non lle pasou pola cabeza regresar á súa terra natal. Acordábase, iso si, de enviarlle cartos á familia, que seguía vivindo na aldea, do mesmo xeito que enviaban diñeiro os galegos da emigración transoceánica ou europea. Pero Xosé María facíao desde Zamora, a tan só uns centos de quilómetros da terra na que naceu.


Non debeu de ter unha vida fácil, pero seguramente foi máis doada se caemos na tentación de comparala coa dun segador ou a dun pedreiro. Sen ánimo de ser sarcástico, podo afirmar que o caso do latoeiro Xosé María é un exemplo de emigración privilexiada, pois este galego soubo combinar a independencia dun oficio ambulante e autónomo coas vantaxes de poder vivir nun lugar onde el se atopaba a gusto, xa que era ben acollido polos clientes e polos veciños. Estes acostumáronse axiña á súa presenza, pois tiña unha aparencia tamén singular: era de baixa estatura, vestía traxe de pana, levaba sempre unha viseira e tiña un poboado mostacho, detalle este que puiden comprobar e que estaba moi xeneralizado entre os afiadores, coma se o mostacho fose unha especie de insignia gremial. Vinos fotografados así en varios lugares do Estado español.


A vida deste afiador resultoume curiosa e tamén interesante, pois amosa que neste oficio hai variantes e Xosé María soubo achegar novidades tanto técnicas coma vitais. Non tivo que arrastrar á man a pesada roda nin quixo retornar a Galicia. Desprazábase con máis comodidade que outros afiadores e temos que imaxinar que levou unha vida máis confortable que a maioría dos afiadores galegos. Estes eran temporeiros e ao longo de ano alternaban o seu oficio ambulante cos traballos agrícolas nas súas aldeas, e, por se fose pouco, cando exercían o seu oficio ambulante, adoitaban durmir nas palleiras para aforrar os cartos da pensión, pois, en definitiva, estes homes estaban fóra da casa uns meses coa única idea de regresar cuns cartos aforrados. Daquela, canto menos gastasen durante ese tempo, máis proveito poderían sacarlle ao seu oficio. Pero Xosé María rachou con todo isto: non foi un afiador de ida e volta, pois decidiu establecerse de forma permanente, o que lle permitiu facer desprazamentos curtos e accesibles que, ademais, realizou sen o esforzo físico de arrastrar a roda durante longas distancias polos camiños de Castela baixo un sol de xustiza no verán ou durante os fríos e chuviosos invernos. Xosé María, ademais, traballou de afiador e de latoeiro e renunciou voluntariamente aos duros traballos no campo. Tivo, polo tanto, un traballo que puido desenvolver dun xeito tranquilo e sen deixar a súa saúde nel, pois non podemos esquecer que todas as noites podía durmir placidamente na súa cama da Pensión Magdalena, todo un luxo que nunca tivo a maioría dos afiadores para os que o seu oficio resultou moito máis duro, case tan duro coma o dos segadores e o dos pedreiros.


Grazas, amigo Xosé, por me acolleres na túa casa e podermos falar destas cousas. A próxima vez que nos vexamos será no Río Miño diante dun exquisito prato de garavanzos de Fuentesaúco.

Folgoso, a miña segunda aldea

A parroquia de Folgoso ten 190 hectáreas de superficie e está situada nun val entre a parroquia de Mazaira e as terras de Sás de Penelas. Linda tamén con Vimieiro e Santa Eulalia. A aldea de Santiago de Folgoso podo dicir que foi a miña segunda aldea, pois a primeira é Quintela, lugar no que nacín.

En Folgoso pasei algunhas tempadas da miña infancia, pois miña nai nacera aquí e nela seguían vivindo meus tíos e curmáns. Durante os meses de verán tamén vivían nela meus avós maternos e o resto do ano estaban cun fillo, que era cura de varias parroquias. Lembro que de cativo acompañaba a miña nai a Folgoso e celebrabamos aquí todos os eventos familiares: a matanza, a malla, a festa do patrón Santiago, a colleita das castañas etc. Cómpre dicir que na miña parroquia, Mazaira, sempre tiñamos na escola mestres interinos e na metade do curso marchaban; por sorte, en Vimieiro había unha mestra con praza fixa que nacera nunha aldea próxima, Arboiro, e os rapaces de Folgoso tiñan que ir a esta escola. Durante a miña estadía en Folgoso, cando eu tiña dez anos, meus pais acordaron cos meus tíos que fose a esta escola; e así foi durante catro anos. Verdadeiramente, aquela experiencia pagou a pena pois a mestra Argelina era moi boa e aprendemos moitas cousas con ela.

Sempre tiven, polo tanto, un cariño especial por esta aldea. Na casa dos meus tíos de Folgoso, que tiñan un só fillo e ademais era dez anos maior ca min, eu era o neno mecoso. De cando en vez, meu tío Francisco tiña que vir na miña busca ata a cima da carreira, pois alí, aínda que chovese, fixese sol ou nevase, sempre se reunían unha chea de veciños. A min gustábame estar con eles e escoitar como aquelas persoas maiores, que nunha gran parte foran emigrantes en Cuba ou nos Estados Unidos de América, contaban as súas historias. Meu tío Francisco sabía ben que aínda non fixera os deberes que me puxeran na escola e preocupábase de que os fixese.

Eu era un veciño temporeiro e a xente maior de Folgoso queríame e tratábame sempre con moito cariño. Na época da matanza meu tío Francisco, que era o matachín oficial de media aldea, sempre me levaba con el. Iamos á casa do Quello, á do señor Evaristo, á do Penín etc. Lembro que sempre me daban o primeiro torresmo; o señor Evaristo, que tamén acudía a todas as matanzas, untaba as miñas galochas con graxa; e o señor Antonio do Penín dábame a vincha do porco inchada coma se fose un globo.

Moitos anos máis tarde, sendo eu un emigrante en Barcelona, acudía durante as vacacións estivais a Quintela e, cando podía, tamén me achegaba ata Folgoso para compartir con aqueles vellos amigos os inesquecibles parladoiros. Para o señor Evaristo xa non era aquel rapaciño ao que lle untaba as galochas, agora contaba cunha certa intención os segredos das aventuras que viviu naquela Habana de casinos e de mulatas e que contrastaban cos traballos que facían el e mais outros descargando sacos no porto ou traballando de segadores de cana de azucre.

En Folgoso dábanse moi ben as cerdeiras e alí había boas colleitas de cereixas. Meu tío tiña unha cerdeira nun horto que estaba mesmo enriba da fonte da que saía a mellor auga de toda a comarca. Xuntabámonos alí os rapaces e as rapazas, todos eramos amigos e compañeiros da escola. Aquela cerdeira daba unhas cereixas grandes e coloradas. Os rapaces esgazabamos algunhas gallas enteiras ben cargadas e, como xa estaban maduras, marchabamos con elas e metiámolas nunha pía que recollía aquela auga fresca da fonte; logo, entre todos, comiamos aquel exquisito manxar. Cómpre dicir que en Quintela, por mor do clima da serra, apenas había cereixas, por iso as de Folgoso ou as peras de Trabazos sabían a gloria.

Hoxe en día, daqueles quince ou vinte homes e mulleres que acudían aos animados parladoiros, xa non queda ninguén. En Folgoso hai poucos veciños e ás veces pasan anos sen que me achegue ata alí. As persoas maiores foron morrendo, moitas casas están baleiras e os lugares que estiveron cheos de vida agora están en silencio. A viaxe, polo tanto, ata a aldea non sería máis que unha suma de recordos daqueles momentos felices que vivín entre os veciños de Folgoso.

Afortunadamente, agora sigo participando nos parladoiros con xente de Folgoso cando estou en Barcelona. Aquí está un dos meus amigos de sempre, Pancho, co que vivín moitísimas experiencias nas terras catalás ao longo de máis de corenta anos. Agora tamén nos atopamos no verán no Castro, pois Pancho pasa as vacacións nun piso que mercou alí. Agora cambiou os parladoiros que facía en Folgoso polas partidas de tute en calquera bar da vila. Cando viaxo ata Buenos Aires, non podo deixar de falar de Folgoso cos emigrantes nados nesta aldea. Severino, outro grande amigo, leva moitos anos vivindo en Arxentina e está informado de todo o que pasa na súa aldea cando fala por teléfono cos familiares que viven alí. Por desgraza, a emigración baleirou moitas aldeas galegas e Folgoso tamén padeceu a partida de moitos dos seus veciños. Hoxe en día é máis doado poder tomar uns viños ou falar do pasado cun veciño de Folgoso en Madrid, Barcelona, Ourense, Buenos Aires ou no Castro. Certamente, moita xente foi vivir á vila do Castro por diferentes motivos e deixou Folgoso coma se escapasen do arado.

Todos queremos ben o lugar no que nacemos, pero os veciños de Folgoso sempre presumiron da súa aldea con arrogancia. Cando falan da xente de Quintela, din que somos da serra de arriba. Nisto teñen razón, pois a aldea na que nacín está máis metida na serra, é máis fría e durante os invernos son máis grandes as nevaradas. Con frecuencia, as xeadas fan moito dano e por iso non temos árbores froiteiras. En Quintela é maior a produción de centeo, de patacas e de bos pastos, e Folgoso, que queda nun val máis agarimoso, tapado por esa serra de arriba, produce unha gran cantidade de castañas e madeira de castiñeiro. Nesta aldea teñen unha igrexa na que conservan unha excelente imaxe do apóstolo Santiago, santo ao que lle gardan unha gran devoción por ser o seu patrón; pero os veciños non son moi espléndidos con el, xa que lle fan a festa cada vinte e cinco anos. Nisto poderiamos dicir que estamos empatados os de Folgoso e mais os de Quintela, pois na aldea na que nacín poden pasar máis de vinte e cinco anos sen que celebremos a romaría en honor da Virxe. Pero o certo é que, cando a facemos, os veciños de Quintela contratamos as mellores orquestras e veñen máis curas para celebrar a misa cantada.

O meu primeiro tren

De primeiras teño que aclarar que o título deste artigo non se refire a un tren de corda ou eléctrico, daqueles que os nenos ricos recibían o día de Reis, nin tampouco a que eu fose propietario dun tren. O título trata de evocar os meus recordos, xa afastados no tempo, e reproduce a impresión que tiven ao ver, por vez primeira, un tren.

Pero antes explicarei as circunstancias que motivaron aquelas lembranzas ferroviarias. Estiven hai uns días en Quintela e aproveitei para percorrer algúns lugares coñecidos e outros que cría coñecer, pois sempre tratei de descubrir cousas novas no medio natural no que se desenvolveron os primeiros anos da miña vida. Recalei en Torbeo, onde xa coñecía unha taberna na parte alta, pero non coñecía outra que realmente non sei se se podería cualificar como unha taberna, unha tenda de comestibles, unha ferraxería ou unha tenda que vende de todo un pouco. Este establecemento está rexentado por un matrimonio dende hai cincuenta anos e, verdadeiramente,todo o que se almacena nel e as vivencias dos seus propietarios, ben coñecedores de toda a zona, dan para escribir un artigo completo. Saín da tenda e fun ver logo as construcións de sequeiros en Souto, que está situado entre Moreira de Abaixo e Castro de Abaixo. Mentres ollaba aquela paisaxe, achegáronse á miña mente as lembranzas dos anos pasados, recordaba as castañas que se daban alí e que durante séculos foron uns dos alimentos básicos para que puidesen subsistir os veciños de Torbeo e, moi especialmente, os da montaña, os da miña parroquia, Mazaira. Mágoa que hoxe os soutos e mais os sequeiros estean abandonados.

Continuei a miña viaxe e dirixinme ata San Clodio. Alí comín nun restaurante que se atopa ao carón da estación do tren. Este lugar removeu fondamente o meu maxín, pois a estación de San Clodio-Quiroga forma parte da paisaxe dos recordos da miña mocidade. Logo puiden comprobar que se conserva como cando eu a vin por primeira vez, disto hai xa medio século. Tería eu trece ou catorce anos e na miña casa, como en tantas outras, tiñamos apuros económicos. Un día a miña nai díxome que, se quería ter unhas pesetas para gastar nas festas do verán, tería que ir co cabalo a San Clodio e vender un saco de patacas, do mesmo xeito que facía ela case que todos os domingos do ano. O traxecto dende a miña aldea, Quintela, ata San Clodio era de dezaseis quilómetros. Lembro que ese día, mentres o cabalo cargaba co saco de patacas e eu tiraba do ramal para guialo, iamos falando vinte persoas camiño de San Clodio. Cando chegamos, fun ata os postos onde se expoñían os sacos de patacas para a venda. Cómpre dicir que ata alí se achegaban compradores da ribeira ou mesmo mineiros ou ferroviarios de distintas partes de Galicia ou do Bierzo. Aquel día foi inesquecible para min por dous motivos. Por un lado, ese traballo ía proporcionarme unhas moedas que me servirían para mercar petardos ou algunha gasosa nas festas do verán que se aveciñaban e, por outro, ía ter a oportunidade de ver por vez primeira un tren. Ambas as dúas cousas puideron facerse realidade: conseguín vender o saco de patacas e tamén ver pasar un tren que, lembro agora perfectamente, era de mercadorías e que seguiu o seu traxecto sen parar na estación. Por sorte, puiden ver pouco despois a chegada dun tren de pasaxeiros, que parou na estación de San Clodio en medio dun estrondo de ruídos metálicos e dun fume que saía sen parar da máquina de vapor. Ese tren téñoo hoxe na cabeza e, sobre todo, o asubío da locomotora ao cruzar o paso a nivel e a imaxe dun esforzado fogueiro que non deixaba de botar padas de carbón no lume que quentaba a caldeira, sen esquecer o movemento de pasaxeiros que subían ou baixaban daqueles vagóns de madeira.

Catro anos máis tarde sería eu un dos pasaxeiros daquel tren que paraba en San Clodio. Coma tantos outros milleiros de galegos, collía o camiño da emigración e marchaba coa miña maleta de madeira para Barcelona naquel tren que lle levou o traxecto vinte e catro horas. Para min esta segunda experiencia foi moi distinta á primeira e, por dicilo de forma clara, moito menos estimulante. A primeira vez que vin o tren sabía que aquela noite volvería á casa para estar cos meus e durmiría na miña cama; pero esta segunda vez, eu non sería un espectador do tren nin un simple viaxeiro que subía a el para admirar a paisaxe desolada das terras de Castela ou descubir por primeira vez o mar nas costas de Tarragona. Naturalmente que vía esas paisaxes a través da xanela, pero a miña cabeza estaba noutro lugar, pois a incerteza dunha vida nova que estaba a piques de comezar golpeaba a miña cabeza; a isto uníase a angustia de non saber que ía atopar cando baixase do vagón na estación do Norte de Barcelona. Non gocei, polo tanto, da miña primeira viaxe en tren, pois eu non ía facer turismo. Sentado naquel duro banco de madeira sentíame canso e abafado por dúas sensacións contraditorias e moi fortes. Non sabía que ía atopar naquela cidade, que para min era descoñecida, e sentía moi viva a nostalxia de todo o que deixaba atrás e que intuía que tardaría en reencontrar. Esta foi a experiencia da miña primeira viaxe en tren e agora moitos anos despois, cando volvín pisar esta mesma estación na que collín o tren como emigrante, volveron á miña mente as imaxes e as vivencias daquela viaxe de 1962. Estas imaxes son moi nítidas e concretas e téñoas gravadas na miña mente, pero, en cambio, non conservo ningunha impresión especial das outras múltiples viaxes que fixen en trens modernos como o AVE, en avións como o Concorde ou mesmo en grandes transatlánticos. Certamente, os recordos que quedan incrustados na memoria teñen moito que ver coa intensidade das vivencias e non teñen nada que ver coa tecnoloxía ou coa comodidade que esta proporciona.

O meu cabalo branco cargado cun saco de patacas camiño de San Clodio e, logo, de regreso á casa, transportándome a min, o primeiro tren que vin parado en San Clodio e o segundo tren, no que fun viaxeiro-emigrante, son imaxes que conservei ata o día de hoxe e que se activan con toda a súa viveza en ocasións como a que expliquei ao principio, cando andaba pola plataforma da estación de San Clodio que, por certo, conserva aínda o mesmo reloxo e as mesmas dependencias das que me afastei para converterme nun emigrante máis. O meu retorno de agora recoñezo que ten algo de desquite, de poder saldar unha conta pendente. Dende estas liñas quero render unha homenaxe emocionada a todos aqueles galegos viaxeiros-emigrantes que non tiveron nin terán un tren de retorno.

Entrevista con Olegario Sotelo Blanco no xornal Galicia Hoxe

Editor, escritor e xornalista, Olegario Sotelo Blanco naceu en Quintela de Mazaira (Castro de Caldelas, Ourense) en 1945, e residiu en Barcelona desde comezos dos anos sesenta ata o 2005, ano no que decide volver para Galicia.

Interesado desde moi novo pola salvagarda da lingua e da cultura galegas, dedicou os seus primeiros esforzos á promoción de iniciativas de carácter normalizador e no 1980 creou Sotelo Blanco Edicións. Logo de poñer en marcha en Compostela a distribuidora de publicacións Soteblan, S. L., fixo realidade un par de iniciativas paralelas: o periódico Concellos 12, como cabeza de entrada no ámbito da prensa comarcal e, en 1990, a revista cultural de pensamento crítico A Trabe de Ouro. No 1993 creou en Barcelona Ronsel Editorial, editora que publica tanto literatura en castelán coma traducións a esta lingua, entre elas obras de autores galegos ou portugueses como Xosé Luís Méndez Ferrín, José Saramago...

Colaborador habitual en prensa, radio e televisión, tanto en Galicia coma en Cataluña, fundou e dirixiu en 1985 Radio Amistad, emisora de F. M. que pecharía ó pouco tempo a Generalitat de Cataluña por razóns administrativas. No ano 1993 creou a Fundación Sotelo Blanco e no ano 1995, puxo en marcha unha nova iniciativa periodística, a revista Galicia Internacional. O seu compromiso con Galicia fixo que no seu día lle concedesen o Pedrón de Honra (1992), ou o nomeamento de Galego Egrexio pola Fundación Premios da Crítica (2001). No ano 2005, co gallo do XXV aniversario de Sotelo Blanco Edicións, a Asociación Galega de Editores concedeulle o seu galardón de Honra.

_____

O noso idioma, como ti ben sabes, Olegario, está, por mor de moitas cousas que ti non ignoras en perigo de extinción. Veño de ler un informe desa fundación filofascista que seica é FAES, algo fundado e liderado polo ex presidente Aznar, que non é máis que a continuación dunha dunha farsa intitulada "Manifiesto por una lengua única". A ignorancia manifestada, sirva a redundancia, é patética, perversa e absolutamente totalitaria. O actual presidente da Xunta de Galicia, unha das primeiras cousas que fixo, foi derrogar o Decreto do galego. Son os colonizados de toda a vida, o autodesprezo, o autoodio, a mentira e a ignorancia, insisto. Non sei que o que pensa facer este goberniño subsidiario do PP español. Achegáronse con caras novas, asépticas, aparentemente imparciais, en fin, Olegario, non quero alongarme nesta miña reflexión. Cal é a túa?

Sabes ben que son emigrante de longa duración e, ao mesmo tempo, traballo en Galicia dende hai xa trinta anos. Na miña condición de emigrante e de defensor do uso normalizado da nosa lingua, podo afirmar que o galego foi para min un verdadeiro sinal de identidade. Pasei a miña infancia falando unicamente en galego e as cousas cambiaron cando na escola se me impuxo a aprendizaxe noutra lingua, que para min era un idioma estranxeiro porque me falaba de algo que non me era propio posto en boca de mestres aos que tampouco sentía como paisanos. Vivín logo a peripecia da emigración, a miña chegada a Barcelona e o contacto cunha sociedade que, a pesar do franquismo, facía posible a convivencia de dúas linguas: o catalán e o castelán. Aprendín a convivir sen renunciar en ningún momento á miña lingua propia, coa que me seguía comunicando cos meus seres queridos que seguían en Galicia. Esta situación prolongouse durante tres décadas e empezou a cambiar cando fundei a editorial en Santiago de Compostela. Esta circunstancia reavivou o meu compromiso coa lingua e coa cultura, xa que, aínda que estabamos na etapa democrática, o uso do galego seguía necesitando de todos os esforzos posibles. E a iso dediquei os últimos trinta anos da miña vida, tanto cunha Xunta de Galicia máis conservadora coma cunha Xunta máis progresista. Nestes momentos o actual Goberno que se acaba de formar, presidido por unha persoa nova, quero pensar que estará á altura dos tempos e que, a pesar da intención de derrogar o anterior Decreto de Normalización lingüística, saberá ser fiel ao país que preside e aos seus sinais de identidade. E o mesmo espero do pobo galego, que, en definitiva, foi quen o escolleu. O presidente Feijóo, que naceu no rural coma min, ten a responsabilidade de conseguir que o galego teña un uso verdadeiramente normalizado nas institucións, no ensino, na rúa e nas casas, é dicir, en toda a sociedade galega.

Eu non teño ningunha dúbida de que Galiza é unha nación dentro dun estado totalitario, que non é outro que o español, unha nación espoliada, digan o que digan, nos seus recursos naturais e aínda humanos sen conciencia de si... Cal é a este propósito a túa opinión?

O meu compromiso con Galicia abrangue toda a miña vida e este compromiso levoume á comprobación de que non todos os problemas proceden do Estado español ou de Madrid. En moitos aspectos e por motivos escuros atopei obstáculos dentro de Galicia á hora de facer cousas. Vou poñer un exemplo. É sabido por todos que a miña militancia cultural estivo baseada sempre na independencia. Esta militancia fixo que considerase un día necesario crear en Galicia o que tiña que ser un Museo Galego da Emigración, pois era algo que botaba de menos como galego, como emigrante e como home preocupado pola problemática social do noso país. Pois ben, o proxecto púxose en marcha coa legalización do nome do Museo e foi entón cando a sisuda institución chamada Consello da Cultura Galega entrou en escena para vetar este proxecto e sen ningunha explicación interpuxo un preito no que, en Primeira instancia e logo no Tribunal Superior de Xustiza de Galicia, me deron a razón a min. Non contentos con esta sentenza, os supostos defensores da galeguidade do Consello da Cultura volveron á carga e aínda hoxe seguen con recursos. O que che conto é algo máis que unha anécdota persoal, pois algo que as institucións galegas terían que ter feito hai tempo, non só non o fixeron senón que poñen atrancos aos esforzos dos que dende a sociedade civil intentamos impulsar a súa realización. Fíxate que estou falando de Galicia e non de España. Cómpre estudar o que pasa na nosa casa antes de ver a relación e o noso encaixe co Estado, e por que moitas iniciativas privadas acaban frustradas.

Todas as enquisas indican un descenso do galego, tanto no número de falantes como en lectores... Podes reflexionar?

Dende a miña experiencia como editor podo asegurar que o consumo de libros en galego foi en aumento. Cando fundei a editorial, o panorama era moi pobre e resultaba difícil impimir libros en Galicia e facelo dunha forma digna e atractiva, xa que non había encadernadoras, non se podía facer un libro en cor, non había distribuidoras, había poucos autores que fixesen literatura infantil, apenas había ilustradores... O panorama editorial galego era practicamente un deserto se exceptuamos a Editorial Galaxia que dende 1950 o seu esforzo supuxo un verdadeiro oasis no noso precario universo cultural. Pero todo isto afortunadamente cambiou e hoxe a actividade editorial está plenamente consolidada tanto dende o punto de vista das insfraestruturas empresariais como dende o punto de vista da creatividade. A isto hai que engadir o coñecemento e o uso da lingua galega que se fomenta nas escolas e que permite o consumo normalizado dos produtos editoriais. Como se pode comprobar, os que vivimos o tránsito dende os anos escuros do franquismo ata o presente non podemos sentirnos pesimistas, o cal non significa que a obra estea rematada, pois son consciente do longo camiño que aínda temos que percorrer e dos atrancos que atoparemos nel.

Unha nación sen Estado, a longo ou curto prazo, ten moitas posibilidades de sobrevivir?

Nos tempos actuais debemos aceptar que a idea de Estado xa non é a que era e que hoxe ser un Estado non garante unha identidade consolidada. Os Estados que compoñen a Unión Europea dependen cada vez máis dos acordos comunitarios tomados en Bruxelas ou en Estrasburgo, cada vez son menos Estado segundo a idea tradicional. O fundamental é manter a nosa identidade como pobo e ser fieis a unha lingua, a unha cultura e a unha historia. O desacougante hoxe en día é ver como van desaparecendo as aldeas nas que estivo depositada a identidade do pobo galego. Ese é o verdadeiro problema e penso que un hipotético Estado galego tampouco evitaría esta verdadeira hemorraxia cultural e identitaria.

Insistindo na mesma pregunta, Olegario, eu creo que estamos subsistindo como nación sentimental, ou como "nacionalidade histórica", como proclama de xeito case metafísico a chamada "Carta Magna" española, tan ambigua e non menos contraditoria, dende o principio ata a súa fin. Pero a realidade é ben distinta, os disparates son inmensos... Cal é, daquela a túa resposta?

Non podemos vivir do sentimentalismo nin da historia pasada. Vivimos para ben ou para mal no presente e entre todos temos que proxectar o futuro. Para min a idea de nación é moito máis importante e non a podemos identificar cun pseudofolclore superficial. Unha nación ten como ingredientes fundamentais os sentimentos identitarios do pobo e este sabe moi ben distinguir o que é auténtico do que é un simple escaparate.

Monarquía parlamentaria e democracia, como se pode comer, cales os argumentos?

Hoxe non nos queda máis remedio que aceptar a Monarquía parlamentaria porque o manda a Constitución vixente; pero a min gustaríame que o Estado fose republicano e que o pobo crese na República. Pero a miña opinión é miña e sempre respectarei o que decida a maioría dos cidadáns, democraticamente, sen traumas nin imposicións pola forza. O pobo é adulto e será quen decida, pero non estaría mal que houbese dentro duns anos un referendo para que o pobo falase e dixese que tipo de sistema prefire.

O castelán derivado en español, foi unha lingua esmagadora e imposta en Galicia; agora, os colonizados tipo "Galicia bilingüe" ou AGLI, tan afíns á dereita reaccionaria españolista, danlle a volta ao argumento... Mal recordan o pasado. A chamada escola filolóxica española fundada por Menéndez Pidal, con moitas trampulladas e delirantes inventos persiste entrestes/estas. Manipularon 'Mío Cid', caso do antes citado, deturparon o consideraban conveniente para a súa incerteza. En Galicia foi terríbel, en Cataluña, entendo que menos, en Euscadi, máis/menos. Podemos reflexionar?

Neste asunto serei directo e sinxelo. Non creo no bilingüismo nin na diglosia. Sempre existirá unha lingua predominante e será coa que nos identificaremos. Esa lingua é a da nosa infancia, a que usamos na nosa vida social e tamén na que soñamos. Neste sentido son un galego afortunado pois fun o depositario da mellor herdanza que podían deixarme os meus devanceiros: a lingua galega. Isto non significa que descoñeza o castelán ou o catalán; pois unha cousa é saber idiomas e outra cousa distinta é sentirse dono dunha lingua.

Literatura galega hoxe... Vivimos o mellor momento da nosa historia?

Sempre teremos que agardar polo mellor momento da literatura, pois sempre existirán etapas, temáticas e modas. Pero o certo é que os escritores e as escritoras en lingua galega deron un salto cara a diante moi importante nos últimos anos e os novelistas, dramaturgos e poetas están creando obras de gran calidade literaria.

Retornando á monarquía, aínda que se autotitule democrática... Non che parece a ti unha contradición nos termos?

Claro que son contraditorios os termos, pero o pobo votou favorablemente a Constitución. O día que os partidos políticos, a través do debate que poida haber na sociedade, digan que hai que refacer a Constitución e propoñan cambiar o texto por outro, terá que ser o pobo quen decida. As etapas sempre se suceden no tempo e o pobo pedirá aquilo que considere máis xusto no momento preciso. Pero tamén digo que, se tivese que ser súbdito de algo ou de alguén, preferiría selo dunha Monarquía parlamentaria e non dun rei absoluto ou dun ditador.

Imaxe do tempo, con palabras, cal é a que debuxas?

O tempo presente non nos leva precisamente ao optimismo, tendo en conta a crise mundial que nos abafa. Pero penso que hai unha posibilidade para a esperanza se temos en conta o potencial humano do pobo galego para proxectarse nun futuro mellor, se cadra non a un paraíso utópico pero si a un tempo no que ser galego sexa unha identidade libre de lastres históricos como foi a emigración.

Nun Estado federal ou confederado as cousas irían mellor para nós como nación?

Posiblemente un Estado federal permitiría un maior benestar e máis xusto para todos, pero déixame que insista no que dicía antes: antes de formularmos que tipo de comunidade de veciños queremos, o primeiro que temos que facer é poñer en orde a nosa casa e logo xa veremos.

A respecto do ontolóxico, do que puidese ser relixión, Olegario, cal é a túa idea?

Nacín no seo dunha familia relixiosa na que non faltaban os curas. Esta circunstancia forma parte da miña identidade e penso que, por extensión, forma parte tamén da historia antropolóxica de Galicia. A relixión non só como crenza senón como elemento cultural da nosa historia e aí está, por exemplo, o Camiño de Santiago.

Cres nunha Galicia bilingüe, ou nunha nación de por si e natural monolingüe?

O pobo galego é monolingüe por natureza, pero isto non debe impedirnos estar abertos ao coñecemento doutras linguas. Certamente, o castelán tratou de impoñerse en Galicia en etapas históricas pasadas e o galego mantívose forte nas aldeas e nas vilas e foi o pobo quen o seguiu falando. En definitiva, paréceme un debate estéril porque os temas da lingua afectan non só ao aspecto social senón tamén ás conviccións máis fondas do individuo.

De todos os libros cantos tes escrito, que non son poucos, cal é o que che satisfai máis?

Escribín por vocación e por vontade de servizo. Se tivese que escoller unha das miñas obras sería Antropoloxía cultural da Terra de Caldelas. A redacción deste libro supuxo para min o reencontro coas miñas raíces logo de vivir afastado da miña terra por culpa da emigración. Esta obra significou para min o redescubrimento do medio natural, da xente e da cultura campesiña.

Cal é a túa relación coa poesía como lector e como poeta?

Non me sinto poeta e a miña relación coa poesía concrétase na miña afección lectora. Publicar poesía a través das coleccións Leliadoura e Edoy Leliadoura foi unha das miñas maiores satisfaccións, pois intentei que os poetas galegos novos tivesen voz dende a editorial que dirixo.

Fáltanche moitos libros por escribir na túa vida?

Considero que o acto de escribir é un intento de proxectar as realidades que imos coñecendo. Penso que quedan realidades por coñecer, tanto en Galicia coma na emigración, e no futuro serán estas realidades as que me estimulen para que continúe escribindo.

En Antropoloxía cultural da Terra de Caldelas, non che quedaron agunhas páxinas sen escribir?

Efectivamente, quedaron sen escribir algunhas páxinas sobre o universo concreto da miña aldea natal, Quintela. E nesa tarefa estou agora porque penso que as realidades pequenas e concretas son as que teñen que ser estudadas e coñecidas en profundidade porque é nelas onde están as nosas raíces e a identidade da nosa xente. A análise destas realidades, do mundo da aldea, tan rico en tradicións e en cultura popular, e que desgraciadamente está desaparecendo, ten que contribuír fundamentalmente a un maior e mellor coñecemento da Galicia máis auténtica.

Algún día poderá ser Galicia unha república socialista e sinxelamente democrática?

Iso dependerá da evolución do pobo e das leis. E chegado o momento, será o pobo galego quen decida, e eu engadiría que non participase ningún salvador da Patria.

A industria editorial galega vive un bo momento?

A industria editorial galega está pasando por un bo momento, sen que isto supoña caer no triunfalismo fácil. Hoxe temos editoriais que publican produtos de calidade comparables aos que poidan editarse, por exemplo, en Cataluña, que foi pioneira na industria editorial do Estado e que ten unha longa tradición. O mundo editorial galego está hoxe nesta mesma liña.

Cal é a túa actitude coa relixión en xeral?

Son respectuoso con todas as relixións e crenzas sempre e cando estean inspiradas en conviccións fondas e pacíficas.

E este respecto fai que rexeite as actitudes supostamente relixiosas que no fondo non son outra cousa que violencia e agresión contra os que pensan doutro xeito. Son católico, pero isto non quere dicir que estea de acordo con todo o que fai a xerarquía da Igrexa.

Entrevista feita por Manuel Vidal Villaverde a Olegario Sotelo Blanco e publicada no xornal Galicia Hoxe o 4 de maio do 2009.

Un día de primavera e un día de neve

Durante as vacacións de Semana Santa, igual que fixen outros anos, fun a Quintela, a miña terra natal, para pasar uns días de descanso. Os primeiros días ía sol e puiden facer os itinerarios previstos, é dicir, visitar moitas aldeas, algunhas delas deshabitadas e facer fotografías. Son consciente de que ao longo de máis de corenta anos deixei inmortalizadas aldeas, xentes e formas de vida que, en moitos casos, xa só quedan nas fotografías que gardo ou nalgún que outro libro. Nunca deixo de aproveitar a menor ocasión para visitar aqueles lugares que considero as miñas raíces, percorrer as aldeas da zona e interesarme pola miña xente. Dende hai catro décadas, sempre me acompañou nestas pequenas aventuras un dos meus mellores amigos, tamén nado nunha pequena aldea da comarca, o escultor Florencio de Arboiro. Almorzar unha cunca de sopas de pan centeo ou unhas papas de millo, pratos que prepara o meu amigo con tanta sabedoría como pon nos seus guisos o propio Arguiñano, é todo un pracer. Claro que o afamado cociñeiro televisivo non sei se será capaz de moer un saco de centeo como fai Florencio no seu muíño de Vimieiro, restaurado por el mesmo. E despois, con esa fariña, facer unha fornada de pan centeo e empanadas coa mesma sabedoría coa que as facía a súa nai hai xa máis de medio século.

O día dez de abril, día de Venres Santo, tiñamos pensado facer unha ruta pola Ribeira Sacra: dende o Castro, pasando polos Canóns do Sil, Parada de Sil e parando para visitar e comer no mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil. Esta ruta fixémola moitas veces, pero sempre descubrimos algo novo contemplando a extraordinaria beleza dos meandros que marcou o curso das augas do Sil formando os canóns ou observando as distintas cores da vexetación que van cambiando e adornan toda a ribeira do río. Do mesmo xeito, calquera visitante pode admirar os pataos que nas ladeiras, tanto na parte de Lemos coma na de Ourense, aguantan as cepas que producen os excelentes viños da Ribeira Sacra.

Como o día de Venres Santo amenceu cunha pequena capa branca e seguía nevando, suspendín esa xira que ía facer co amigo Florencio e decidín aproveitar esta nevarada de primavera para refuxiarme no meu «Macondo». Fixen un bo lume na lareira con rachóns de carballo, envolvín un chourizo nunha verza e aseino no borrallo das brasas. Unha vez asado, púxeno enriba dun anaco de pan centeo. Aquel manxar sabía a gloria mentres contemplaba pola fiestra como caían as folerpas. Había anos que non vía nevar daquel xeito. Aquela nevarada que vía en solitario fixo que a miña mente puidese volver aos tempos da nenez, a aqueles tempos nos que aínda que nevase tiña que saír coas ovellas ou ir á escola e despois quedaba tempo para poder aburrirse, xa que alí non tiñamos nin luz eléctrica nin televisión nin xoguetes… Pero hoxe en día, logo de ter percorrido medio mundo, de vivir corenta e cinco anos en Barcelona e en Santiago de Compostela, onde teño luz, internet, automóbiles… considero que a min me pasa o contrario do que lle pasaba a Bertrand Russell. El dicía na súa obra La conquista de la felicidad que se aburría na aldea; eu digo que non me aburro en Quintela e, despois de gozar de todo aquilo que nos pon ao alcance da man este frenético consumismo, conclúo que a miña gran riqueza é ter unha casa na aldea.

O mosteiro de San Paio

No fermoso val de Abeleda, como vixía, están as ruínas do mosteiro de San Paio. Tanto o mosteiro coma a igrexa parece que están en proceso de rehabilitación. As primeiras noticias que temos de San Paio de Abeleda, unha das igrexas máis importantes da comarca, corresponden ao ano 1127, data na que o rei Afonso VII, o Emperador, (1126-1157) lles concedeu aos irmáns Sancho e García Gundisálvez, polos seus bos servizos á Coroa, a demarcación do couto do mosteiro de San Paio de Abeleda, que era propiedade de ambos os dous. Nos últimos anos parece que houbo varios intentos para recuperalo e tamén tivo varios propietarios, pero todo quedou en intentos porque as ruínas seguen no mesmo estado. A verdade é que os veciños non saben quen é o último propetario nin se é certo que se vaia rehabilitar o que fora un interesante conxunto arquitectónico.


Aproveitando a miña estancia no Castro decidín dar un paseo para ver que había de certo sobre estas posibles obras. Un veciño da zona díxome que un arquitecto de Ourense mercara esta propiedade. Mellor dito, contoume que había unhas persoas que mercaran o mosteiro e que lle encargaran ao arquitecto de Ourense o proxecto de rehabilitación, pero como non tiveron cartos para pagarlle o proxecto, o arquitecto quedou finalmente coa propiedade. Máis tarde din que foi a Igrexa a que recuperou a propiedade para logo cedela en explotación durante setenta anos a un construtor mexicano radicado en Vigo e familiar, presuntamente, dun alto cargo da Xunta de Galicia na etapa de Pérez Touriño. Din tamén que este último propietario da concesión pensaba rehabilitar o conxunto arquitectónico para construír un hotel e mesmo facer alí unha corte con cabalos para fomentar o turismo rural. Para levar a cabo este ambicioso proxecto parece que xa se están mercando as leiras lindantes co mosteiro. Cómpre dicir que o recinto do mosteiro, o cemiterio e a igrexa están pechados cun cadeado e tamén cunha cadea nova, o que dá a entender que hai pouco tempo que se produciu este peche.


Mentres estaba eu facendo unhas fotografías dende o exterior deste conxunto arquitectónico —a porta do mosteiro está flanqueada por dúas árbores centenarias mal coidadas—, vexo que sae do pequeno edificio lindante —que en tempos pasados foi unha cadea— un rabaño de ovellas guiadas polo seu pastor. Este home, xa maior, e mais eu comezamos a parolar mentres as ovellas pastaban debaixo das árbores. Contoume que as ovellas durante o pastoreo tiñan que ser vixiadas e logo gardadas neste edificio que dende hai tempo funciona como corte das ovellas. O motivo de telas gardadas alí é porque viñan os raposos e comían os años máis novos. Este é un feito curioso pois, cando eu era pastor, os lobos eran os depredadores que atacaban o gando vacún ou ovino e os raposos na miña aldea só entraban nos galiñeiros.


Tamén me relatou aquel pastor que durante moitos anos utilizou unhas dependencias que había dentro do recinto do mosteiro: unha como palleira e a outra como corte das ovellas. Pero, cando se vendeu aquel conxunto, tivo que deixar as dependencias e logo mercar unha leira e, ao mesmo tempo, o edificio que hoxe é a corte do seu rabaño. Comentoume que os novos propietarios, a través doutra persoa, amosaron xa un certo interese pola propiedade que mercara el pero, «se a queren, terán que pagala ben; se non, que a deixen». Para este home o dos novos propietarios é un pouco misterioso porque non dan a cara e dese misterio xurdiron varias versións na zona: se os donos serán verdadeiramente adiñeirados, se contarán con axudas da Xunta para rehabilitar todo aquilo, etc. Sexa como for, o único que neste momento está rehabilitado e en pleno uso é o edificio que serviu de cadea e no que hoxe o pastor garda o seu rabaño para liberalo das garras dos raposos.

Moreira de Arriba, unha aldea fantasma

Moreira é unha aldea da parroquia de Torbeo. A maioría das aldeas desta parroquia están situadas nun amplo val e teñen unha igrexa románica do século XII como buque insignia das súas edificacións. Na ladeira deste val cara ao río Sil está situada unha ampla zona de viñedos que producen un dos mellores viños da Ribeira Sacra e na parte alta destes viñedos empeza unha grande extensión de soutos. A propiedade tanto dos viñedos coma dos soutos compártena os veciños de Torbeo coa xente de Caldelas ou da montaña. Na planicie, preto da igrexa e ao lado do campo da festa, está a cantina do Garavillo. Esta cantina rexéntaa Antonio e á súa dona había que declarala «patrimonio social e cultural da parroquia». Venden todo tipo de produtos e tanto os mozos coma os homes maiores van alí polas tardes para botar a partida; así, este pequeno recuncho convértese nun centro social. Pero o que non ten prezo é poder compartir con Antonio o tempo tomando un viño da súa colleita e poder escoitalo a xeito de enciclopedia de transmisión oral e ver como paso a paso vai debullando a historia, a vida de cada veciño, as ferramentas e os traballos do campo nos últimos setenta anos. Antonio formou parte da comisión que levou a luz á parroquia, foi augardenteiro e co pote, que moitas veces transportou ao lombo durante varios meses, transformou o bagazo nunha excelente augardente. Traballou coa máquina de mallar en moitas aldeas da zona, coñece os segredos para facer o mellor viño e sabe da vida dos emigrantes que marcharon e tamén da vida dos que regresaron…


Na parte máis ladeira desta parroquia atopamos tres aldeas aliñadas: Moreira de Abaixo, Moreira do Medio e Moreira de Arriba. Nestas aldeas hai tan só trinta anos vivían arredor de 15 veciños que traballaban as súas leiras, viñedos e soutos. Hoxe en Moreira de Abaixo viven catro veciños xa maiores e en Moreira do Medio, dous veciños que tamén son maiores. O noventa por cento das terras destas dúas aldeas, viñedos e soutos están abandonadas. En Moreira de Arriba dende hai vinte e cinco anos non vive ninguén. Había tempo que quería coñecer esta aldea porque, entre outras cousas, a miña avoa paterna nacera neste lugar. O tempo foi pasando e hoxe, grazas a Antonio, o taberneiro que fixo de guía, fomos facer unha visita a Moreira de Arriba. Esta aldea tivo que ser bonita cando estaba habitada, coas casas xuntas e as rúas estreitas. Ten unhas vistas impresionantes das aldeas da parroquia, os soutos e parte dos viñedos, podemos apreciar o corte que produce o paso do Sil separando as terras de Torbeo das de Lemos e o máis impoñente é a panorámica que ofrece todo o val de Lemos ata Monforte. As casas están derrubadas na súa maior parte e como moito podemos percibir o que foron as rúas e as paredes de pedras ben labradas coas que construíron as casas. Estas casas deberon fomar un conxunto arquitectónico harmónico ben integrado na paisaxe. Pero hoxe as silvas e a maleza non deixan ver moitas das ruínas desta aldea. Mentres camiñabamos por ela, Antonio ía dicíndome o nome do dono de cada casa. Contoume como os herdeiros dunha destas casas, que estaban en Francia, arranxaron a súa para vir pasar as vacacións pero, cando viñeron e abriron as portas do cuarto, atoparon na cama un niño de cobras. Estes que podían ser os últimos habitantes, aínda que de xeito temporal, colleron os trastes e non volveron pola aldea. Non sei se sería polo lugar ou se sería polas idílicas vistas que ten, pero despois de visitar varias aldeas abandonadas da nosa comarca tiven a sensación de estar nun lugar fantasmal e a impresión que levei de Moreira de Arriba foi única.

Pero a riqueza do patrimonio perdido non acaba nas casas ou no contorno desta preciosa aldea. Todos sabemos que a castaña foi un alimento imprescindible para sacar da fame a moita xente e nada máis pingar os «billotes» no souto xa poden asarse e comerse. Coas castañas secas tamén se poden elaborar múltiples pratos ao longo de todo o ano e cos «picós» ou castañas partidas os porcos podían cebarse e obter deles uns exquisitos xamóns, chourizos etc. Moita xente da montaña levaba os porcos aos soutos para que fixesen «a rebusca», é dicir, para que se alimentasen durante uns días das castañas que quedaban perdidas entre as follas e as herbas. É unha mágoa que tanto as aldeas coma eses castiñeiros centenarios estean abandonados hoxe en día.