Os cogombros e a nova emigración que se aveciña

Durante a segunda metade do século XX o Estado español fachendeou de ser o país do sol, do turismo e dos emigrantes. O turismo e mais a emigración achegaron moitos cartos ás arcas do Estado, pero en todas as comunidades non luciu o sol do mesmo xeito nin tampouco padeceron de igual maneira a sangría da emigración. Os andaluces, os estremeños e mais os galegos fomos as principais vítimas daquilo que en Europa se chamou «o milagre económico alemán».

As comunidades mediterráneas e andaluza viviron ao mesmo tempo o drama da emigración e o maná do turismo. Estes emigrantes, cando chegaban aos seus países de destino, eran recibidos como man de obra eficaz e tiñan facilidades para atopar un traballo, cousa que en España se lle negaba. Concretamente, Alemaña foi o escenario máis importante deste traslado masivo de man de obra española. Pero os tempos cambiaron e actualmente o Estado español xa non exporta emigrantes, senón que os importa: é o mundo ao revés. Hoxe en día mantense a explotación turística, pero substituíu a exportación de homes e de mulleres por froitas e hortalizas. Alemaña, precisamente, é un destino importante da produción agrícola española. E ata o momento as cousas parecían ir relativamente ben, pero nestes días a boaventura desapareceu para os agricultores. E todo isto non foi por culpa deles nin dos excelentes produtos que exportamos, senón pola precipitación dunhas declaracións irresponsables por parte duns alemáns que sempre tiveron fama de ser estritos e rigorosos. Os cogombros eran excelentemente ben acollidos en Alemaña e no resto da Unión Europea, dun xeito similar a como foron recibidos os emigrantes anos atrás. As falsas acusacións provocaron que os agricultores españois visen como o seu medio de vida quedaba seriamente danado. De pouco vai servir que Alemaña dea marcha atrás nas súas declaracións iniciais; os cogombros quedaron marcados porque os medios de comunicación alemáns informaron da nova que deron as autoridades sanitarias do país e alertaron de que a bacteria E.coli estaba neste produto importado de España; así, as primeiras informacións dicían que o problema estaba na orixe, no lugar onde se produce, e non no destino; polo tanto, a xente decidiu deixar de mercar os cogombros cando soubo que había varias vítimas mortais provocadas pola devandita bacteria. Galicia, por unha vez, quedou á marxe desta crise e salvouse sinxelamente porque a nosa produción agrícola non ten o volume suficiente como para botarse á exportación deste produto cara aos países europeos. E non temos ese volume porque unha gran cantidade das nosas terras xa non se traballan ou están abandonadas. Se botamos unha ollada ao pasado, as autoridades alemás analizaron os emigrantes españois dos anos sesenta antes de abrir o mercado de traballo. Nisto os alemáns foron moi estritos, pero non parece que aplicasen o mesmo rigor á hora de analizar os alimentos que consomen, sexan estes de orixe estranxeira ou propia. Se serviu para algo este lamentable episodio foi para desmontar un dos mitos que os españois tiñamos moi asumido: a superioridade alemá en todos os terreos. Pero neste caso non foi así, e no terreo da agricultura e dos controis sanitarios respecto dos alimentos están fallando. ¿Como se pode entender que un país que ten varios centos de universidades, ducias de institutos de investigación etc. non estea á altura da que sempre se gabou en materia de investigación? Coido que estamos a vivir tempos de grandes desmitificacións e, se lembramos agora o caso que aconteceu hai uns meses en Xapón respecto da central nuclear de Fukushima, parece que as cousas non están tan ben e a relaxación en materia de investigación ou a falta de investimentos dos países pode levarnos a futuros desastres.

Agardemos que proximamente os cogombros cheguen aos mercados europeos limpos de toda sospeita. Nestes momentos, por mor da grave situación económica no Estado español, a xente nova comeza a formularse a idea de marchar a outros países. Pero desta volta xa non vai emigrar para traballar no sector da construción ou da hostalaría tal como aconteceu na década de 1960, agora esa emigración será máis selectiva e sairá máis preparada, é dicir, enxeñeiros, médicos, enfermeiras etc. Formáronse nas universidades españolas para que puidesen ter un traballo aquí e agora marchan. ¿Pensou algún responsable político canto investiu o Estado en materia educativa e universitaria na preparación deses mozos que agora van emigrar porque non atopan traballo aquí? Cando se proxectou a Unión Europea, ¿era este o obxectivo que tiñan planificado? ¿Non será que os países mellor situados economicamente na Unión Europea se beneficiarán do traballo que desenvolven outros países e provoquen así unha gravísima diferenza entre os países ricos e os países pobres dentro da propia Unión?

Como todos sabemos, en Galicia, por desgraza, xa tivemos experiencias neste tipo de situacións, pois foron milleiros de paisanos os que abandonaron a terra para colaborar no milagre económico alemán e dos países máis desenvolvidos da antiga Europa. O prezo que aínda está a pagar Galicia por isto non é outro que o do abandono dos campos e das aldeas, unha factura que rachou completamente a situación de equilibrio que había entre o campo, a vila e a cidade. Agora marchará a xente preparada nas universidades galegas para traballar noutros países porque o tecido empresarial galego non é capaz de absorber esa man de obra e poder darlle unha oportunidade de traballo. Certamente, pecharon moitas empresas e outras están deslocalizando a súa actividade empresarial en países que están en vías de desenvolvemento, é dicir, nestes lugares pagan menos polo traballo realizado e o produto poñerase á venda no mercado cun valor superior, como se o produto se fixese nun país desenvolvido, deste xeito terán máis beneficios as grandes empresas. Non tento descubrir nada, é o sistema capitalista puro e duro que rematará un día por rebentar a Unión Europea.

Mentres tanto, en Galicia somos máis listos e apostamos por un cabalo gañador a través da magnífica Cidade da Cultura. A este lugar chegarán milleiros de persoas de todo o mundo para admirar unha construción faraónica que aínda está sen rematar e que será de grande utilidade no futuro. Da mesma maneira que milleiros de emigrantes galegos regresaron para pasar os seus derradeiros anos na súa terra, é de agardar que os licenciados ou investigadores galegos que terán que desenvolver o seu traballo fóra de Galicia volvan cando estean xubilados. Nese momento a Cidade da Cultura cobrará todo o seu sentido: non producirá cultura, pero será un lugar dignísimo no que eses xubilados disertarán sobre as investigacións que fixeron durante a súa vida laboral no exterior; un marco incomparable este do monte Gaiás no que poderán ver rematado o Teatro da Ópera, o cal, como todos agardamos ferventemente, será o primeiro da Unión Europea, o máis admirado polas súas dimensións e deseño. Pero pouco importarán as representacións operísticas ou teatrais, daquela xa non haberá xente preocupada pola cultura nin terá cartos para pagar un billete para ver unha función porque aínda estará pagando a hipoteca do piso que lle quitou o banco ou a caixa de aforros no momento actual. Pero que ninguén esqueza isto: ¡Para listos, nós!

[Este texto foi publicado no xornal Galicia Hoxe, 13-6-2011]

A Ribeira Sacra: un patrimonio natural desaproveitado

Temos que aprender moito da nosa propia historia: daquilo que fomos e de como vivimos neste recanto do mundo que é Galicia. Digo isto porque quero facer algunhas reflexións sobre un dos nosos patrimonios naturais que ofrece en teoría atractivos suficientes como para se converter nun reclamo turístico e cultural de primeira orde.

Estou a falar das terras da Ribeira Sacra, un espazo natural que, no estado no que se atopa hoxe en día, provoca unha serie de reflexións que non están exentas dunha actitude de denuncia. Certamente, nesta zona asentáronse ao longo dos séculos varias comunidades relixiosas que souberon subsistir e que nos deixaron un patrimonio cultural e artístico a través de igrexas ou de mosteiros dos que cómpre salientar o de Santo Estevo de Ribas de Sil, convertido hoxe en Parador Nacional; o de San Pedro de Rocas, o de Santa María de Montederramo etc. Estas comunidades foron núcleos de vida relixiosa e cultural principalmente, pois seguiron a máxima de ora et labora. En efecto, ademais de atenderen os oficios relixiosos, os monxes que alí se asentaron déronnos unha sabia lección de como sacarlle proveito, no mellor sentido da palabra, a todos os recursos naturais destas terras: cultivaron os viñedos, coidaron dos grandes soutos de castiñeiros e, debido ao microclima da zona, nas súas hortas tiveron todo tipo de froitos e de hortalizas, mentres o gando podía pacer nos verdes prados. Demostraron co traballo e coa oración que o ser humano e a natureza podían convivir perfectamente en harmonía. Hoxe, en pleno século XXI, sorprendémonos ao ver como aqueles monxes decidiran instalarse nesta comarca tan remota, que entón estaba completamente illada. Non podemos esquecer que o mosteiro de San Pedro de Rocas, sito no concello de Esgos, é o máis antigo de Galicia e as súas orixes remóntanse ao ano 573; o de Santo Estevo é do século X, pero tamén as orixes datan dos séculos VI e VII; e o de Santa María de Montederramo é do ano 1124. Certamente, lograron vivir aquí durante séculos e fixérono a través da construción e de futuras ampliacións dos magníficos mosteiros que na actualidade son a pegada da capacidade que pode ter a vontade humana. Esta vontade, curiosamente, parece hoxe debilitarse, pois a actual Ribeira Sacra presenta unhas contradicións que non acaban de entenderse. Cando os monxes abandonaron estas terras, produciuse unha primeira crise nesta comarca; así, as construcións monásticas acabaron sendo utilizadas como compartimentos repartidos entre os veciños —é o caso de Santa María de Montederramo— ou abandonados totalmente —San Pedro de Rocas ou Santa Cristina de Ribas de Sil—. Deseguido, as terras continuaron a ser cultivadas en réxime de minifundio, que é un dos sinais de identidade do traballo na nosa terra, e mantivéronse os cultivos tradicionais das viñas, do coidado dos castiñeiros e das árbores froiteiras das que se ocuparon non só as xentes das distintas aldeas situadas nas ribeiras do Sil e do Miño, senón tamén por xentes das parroquias da montaña que tiñan nesta zona soutos ou viñedos. A agricultura subsistiu, pero xa non se construíron máis mosteiros, os cales enriqueceron e fixeron que tivese un carácter singular toda a Ribeira Sacra. A mediados do século XX atopámonos unha vez máis nesta zona cunha mostra da actividade humana, esta vez apoiada polas técnicas do momento. En efecto, construíronse os grandes encoros e toda a Ribeira adquiriu unha nova fisionomía, pero a construción dos devanditos encoros supuxo, todo hai que dicilo, o pagamento dunhas indemnizacións miserentas. Que cantidade de diñeiro pode compensar a perda definitiva das terras nas que subsistiron alí moitas xeneracións? Mentres os encoros comezaban a producir electricidade, moitos campesiños tiveron que abandonar as súas casas, facer as maletas e emigrar. Esta electricidade non beneficiou de ningún xeito os habitantes da Ribeira Sacra nin os galegos doutras comarcas porque dende o prinpicio toda esa enerxía producida en Galicia estaba destinada á exportación. Outra pregunta que alguén tería que contestar sería: Por que os campesiños da Ribeira Sacra non se beneficiaron en ningún aspecto da presenza da técnica na súa propia terra? Certamente, as infraestruturas públicas da zona continuaron a estar nun estado precario, e non podemos esquecer que hoxe toda esta comarca está marxinada do resto de Galicia a pesar da imaxe contraria que intentan dar os políticos e as distintas Administracións cando publican libros e folletos turísticos enxalzando as belezas naturais da Ribeira Sacra. Pero cómpre saber que para acceder a estes lugares e contemplar as marabillas que nos ofrece a natureza o visitante ten que pasar pola peripecia de facer un percorrido que resulta moi dificultoso e atoparse así cunha deficiente estrutura viaria e, amais, cunha escasa oferta hostaleira na zona
Seguindo co tema dos encoros, é preciso dicir que as empresas fornecedoras de electricidade achegaron os avances da técnica a esta comarca. Pero aquí cómpre facer unha reflexión: eses avances técnicos poden entenderse como unha contribución ao melloramento das condicións de vida humana, pero tamén como unha simple invasión que acaba por prexudicar ou, cando menos, por desfavorecer a vida cotiá dos homes e das mulleres do lugar. Como exemplo do primeiro caso poderiamos citar a chegada da electricidade ás zonas rurais da comarca, aínda que é certo que a devandita chegada se levou a cabo máis polo esforzo dos veciños que polas facilidades que ofreceron as empresas produtoras de electricidade, pois acabaron por prexudicalos ben porque asolagaron lugares enteiros (como foi o caso de Santa Marta) ben porque provocaron a expropiación das terras, o que obrigou a unha parte dos veciños a ter que emigrar forzosamente. Malia todo isto, é de xustiza que recoñezamos que a chegada da electricidade acabou por mellorar o nivel de vida de todos aqueles que continuaron a vivir nestas terras. Como exemplo do segundo caso, é dicir, da implantación da técnica como unha intrusión ou como unha invasión, a construción dos encoros non supuxo de ningún xeito unha mellora, pois non se preocuparon de facer unhas infraestruturas básicas para saír do illamento. Polo tanto, a rede viaria de estradas continuou a ser a mesma tras a construción destes encoros, os lugares e as aldeas da Ribeira Sacra seguiron a padecer un mal endémico que en boa parte chega ata os nosos días a pesar da promoción turística actual. A enorme riqueza que supuxo a produción de electricidade non reverteu nin na comarca nin nos seus homes e mulleres; non se crearon novos postos de traballo, agás aqueles que foron necesarios para as tarefas da construción dos devanditos encoros; convén que se saiba tamén que moitos deles se crearon en condicións case que infrahumanas. Respecto de todo isto, paga a pena botar unha ollada atrás e facer unha referencia a outro caso semellante: a construción do Canal de Panamá. Unha obra que comezou no ano 1881 e logo de moitos avatares por cuestións políticas e financeiras puido inaugurarse o 15 de agosto de 1914. O Canal ten 68 km de lonxitude, aos que hai que engadirlle 11 km limitados por boias na zona do Atlántico e outros 3 km na parte do Pacífico; a profundidade oscila entre os 12 e 14 m e a anchura varía entre 90 e 350 m. Nos traballos desta obra participaron moitos galegos e os comentarios que nos deixaron a xeito de denuncia foron as durísimas condicións de vida ás que estaban sometidos. Non podemos esquecer que esta construción se fixo fundamentalmente dun xeito manual e con poucos medios técnicos. Afortunadamente, nos encoros da Ribeira Sacra, corenta anos despois, os obreiros puideron dispoñer dunha maquinaria e dunhas técnicas máis adiantadas, pero isto non evitou que as condicións de vida dos traballadores continuasen a ser moi precarias. A man de obra foi fundamental para levar a cabo estas construcións e moitos paisanos da comarca tiveron que vivir sometidos a unhas condicións durísimas de traballo. Logo dunha xornada interminable, uns podían durmir nuns barracóns prefabricados e outros tiñan que se desprazar varios quilómetros a pé ata a aldea.

Polo tanto, a construción dos encoros na Ribeira Sacra provocaron que moita xente tivese que emigrar, as precarias infraestruturas fixeron que a vida non fose máis doada para as persoas dos lugares e das aldeas e os beneficios da produción eléctrica non repercutiron na comarca. Diante deste panorama, a única alternativa que pode contemplarse en pleno século XXI é a de consolidar a proxección turística da zona a través dos recursos paisaxísticos e naturais que conserva. Está moi ben que se editen libros e que se repartan folletos turísticos nas diferentes feiras do sector para promocionar a Ribeira Sacra, tamén é positivo ofrecer o servizo do catamarán polas augas dos encoros, pero isto non é suficiente, xa que permanecen os problemas e as inxustizas de sempre: os enormes beneficios que proporcionou a produción de enerxía eléctrica non se viron reflectidos na vida cotiá das xentes da comarca. Unha vez dito isto, penso que sería de xustiza que algúns deses beneficios se destinasen á consolidación das posibilidades turísticas da Ribeira Sacra. E esta consolidación pasa por unha mellora na rede viaria, a cal traería como consecuencia a creación dunha infraestrutura hostaleira e de restauración na zona. Este é o único camiño para lograr que o turismo na comarca non se limite a unha xornada de paseo nun catamarán, senón que temos que acadar que se prolonguen as estancias; deste xeito poderíase dinamizar dunha forma máis activa a economía da zona e, polo tanto, dos seus paisanos. Este relanzamento social, económico e cultural da Ribeira Sacra debería de completarse coa promoción nos medios de comunicación dos nosos produtos naturais de primeira calidade, pois seguen a ser os verdadeiros sinais de identidade da comarca: os viños, os produtos obtidos do porco —os chourizos, os lacóns, os xamóns, os roxóns etc.—, a recuperación dos soutos —a castaña foi un alimento básico nas aldeas e hoxe en día podemos facer con ela tortas, doces etc.—, a gran variedade de alimentos que nos fornece a horta, as árbores froiteiras etc. A calidade de todos estes produtos merece unha atención especial, pois a súa promoción exterior levaría consigo o aumento da produción e, como consecuencia desta, a creación de postos de traballo na Ribeira Sacra. Así, ao meu entender, é como se poderían recuperar as terras que están abandonadas en moitas aldeas da zona. En definitiva, do que se trataría é de darlle o verdadeiro valor a todo o patrimonio tradicional que durante séculos permitiu a subsistencia e que na actualidade considero que pode ser un elemento decisivo para manter e, en moitos casos, revitalizar moitas aldeas da comarca. Polo tanto, con intelixencia é posible exportar algo máis que electricidade, agora temos que saber vender todas estas riquezas naturais.

A Ribeira Sacra é algo máis que unha paisaxe, pois nela viviron ao longo da historia moitas xeracións de galegos e de galegas. Actualmente este hábitat está en clara regresión e non chega só con recuperalo para o turismo, senón que é fundamental que volva ter vida. Para acadar todo isto, cómpre recuperar dalgunha maneira as formas tradicionais de produción agrícola, é dicir, vender os produtos naturais como sempre se fixo. A recuperación da presenza humana iría ligada ás novas alternativas que nos ofrece o mercado a través de novos negocios de hostalería e de restauración; e se a todo isto podemos engadirlle o turismo cultural, penso que este espazo quedaría revitalizado a través da xente que vive nel e dos futuros visitantes. Esta proposta que acabo de expoñer penso que ten que enmarcarse nun contexto de actuacións políticas máis amplo, e para isto hai que ser ambiciosos e potenciar decididamente todo o rural galego. Deste xeito podemos evitar que zonas como a Ribeira Sacra corran o perigo de converterse nunha paisaxe despoboada. Hai quen pensa que estes lugares subsisten por si sós, pero nada máis lonxe da realidade: os fermosos bosques de castiñeiros xa non se limpan e agora producen silveiras en vez de castañas, a maior parte dos viñedos están ermos e agroman por todos os sitios os toxos e as xestas en vez de acios de uvas... e os edificios monásticos, se non se coidan, acabarán por converterse simplemente en ruínas. Hai que potenciar, polo tanto, as posibilidades turísticas da Ribeira Sacra, pero sempre partindo da idea de que o home do século XXI pode gozar da beleza desta terra como o puido facer o de épocas anteriores, e para iso non hai outra fórmula que impulsar políticas a prol da vida estable en toda a zona. Esta xente poderá vivir dignamente se o xeito tradicional de produción está actualizado coas novas ferramentas máis modernas; deste xeito poderá ter un traballo máis levadío; por outra banda, o turismo incrementaríase, pois a xente podería decatarse de que a Ribeira non se ve nun só día e, deste xeito, prolongaría a súa estadía no lugar, co conseguinte aumento dos ingresos por diferentes motivos xa mencionados. A conxunción de ambos os dous obxectivos garante así a recuperación da zona, máis alá das distincións simbólicas como podería ser que declarasen a Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade. Ese é só un recoñecemento que podería supoñer unha serie de axudas da Unión Europea, pero, se estas axudas non se invisten con bo criterio, non serven para nada, e aquí do que se trata é de recuperar un espazo dun xeito equilibrado. As propostas que aquí presento non son unha utopía, pois existen exemplos en Galicia que nos demostran que é posible a recuperación do hábitat humano a partir do que podemos chamar «reciclaxe das formas de produción». Temos un claro exemplo disto na vila de Allariz. Moitas persoas vivían tradicionalmente dos oficios que se complementaban cos traballos na terra. Estes oficios desapareceron, pero o seu espazo foi ocupado por outras novas formas de actividade centradas fundamentalmente no turismo. Esta «reciclaxe» supuxo non só a recuperación de fermosos muíños ou dos curtidoiros destinados hoxe á hostalería ou á restauración, senón que se recuperou tamén na zona urbana o contorno, a paisaxe que complementa fundamentalmente a nova oferta desta vila. E todo isto supuxo unha nova posibilidade de vida humana neste núcleo. Polo tanto, o obxectivo fundamental é recuperar espazos para o turismo, deste xeito, restablecemos a presenza humana nestes lugares nos que a emigración endémica fixo entrar en crise moitas comarcas de Galicia.

Volvamos agora á Ribeira Sacra. Os monxes da Idade Media foron capaces de habitar estas terras e de subsistir cos seus produtos; e fixérono, como non podía ser doutra forma, cos rudimentarios medios que tiñan naquela época. Se eses homes foron capaces de asegurar aquí a súa subsistencia, como non vai ser capaz de facelo o home do século XXI cos avances tecnolóxicos? Pero o que non debe de esquecer este home contemporáneo é de que a ciencia e a técnica van acompañadas de algo tan fundamental como é o sentido común; un sentido que demostraron ter esas comunidade de monxes e, por suposto, os campesiños que ao longo das xeracións constituíron a paisaxe humana da zona. Con frecuencia as achegas económicas non garanten por si mesmas a desexada recuperación, pois teñen que ir acompañadas dunha sensibilidade fundamental para respectar a identidade auténtica das nosas comarcas. Para concluír estas liñas, quixera deixarlles unha mensaxe aos homes e ás mulleres que se dedican á política. Moitas veces actúan dende a frialdade e dende o illamento dos seus despachos oficiais, pero os investimentos e, en xeral, as políticas de recuperación para que sexan eficaces teñen que facerse cos pés no chan e con coñecemento do que se ten entre mans. Estas dúas cousas están presentes no campesiño que continúa a vivir na terra, pois recibiu en herdanza un xeito de vida que foi capaz de explotar. Os paisanos teñen moito que dicir á hora de formularse unha recuperación coherente da Ribeira Sacra, e esta recuperación ten que ser respectuosa coa identidade básica da comarca e non pode supoñer unha simple invasión de proxectos sen criterios que acaban por ser pouco rendibles e que, en definitiva, traizoan o obxectivo básico de recuperar a vida humana dunha forma estable.

Josefa Yáñez: unha heroína anónima

A emigración galega continúa a ser unha caixa de sorpresas. Cada día que pasa estou máis convencido disto e con cada feito ou suceso que coñezo veño a reafirmarme no fenómeno social que coñecemos co nome de emigración.

Máis alá dos clixés do galego triunfador e tenaz, seguen existindo hoxe exemplos individuais que enriquecen ese mosaico da Galicia exterior. En distintos traballos tiven a ocasión de glosar algúns casos de emigrantes galegos en Cuba que seguen a sorprendernos a todos. Coñecín e comentei situacións tan extraordinarias como a dos galegos que co triunfo da Revolución Castrista perderon todo o que puideran ter e acabaron cos seus ósos en Galicia ou en Miami, poñendo en práctica unha segunda modalidade de emigración: estes emigraban da emigración, poñendo de novo o contador a cero. Xunto a estes, ou talvez é mellor dicir fronte a estes, atopei tamén o caso oposto: o dos emigrantes galegos que participaron activamente no movemento revolucionario ben coas armas ben coas ideas. Algúns morreron na loita e outros continuaron traballando pola Revolución xa consolidada durante o resto das súas vidas. O caso máis claro destes últimos é o de Pedro Trigo, un galego-cubano que ao nacer o seu irmán Xulio tivo que vir para Galicia, a terra de seus pais, coa súa nai e mais o irmán, pois ela quedara delicada de saúde tras o parto e recomendáranlle os médicos que viñese para aquí durante un tempo. Cando Pedro tiña nove anos, regresaron os tres definitivamente a Cuba, onde viviu cos seus pais e irmán ata a chamada revolucionaria de Fidel Castro, con quen compartiu directamente as primeiras peripecias da Revolución Cubana. Non foi o único que viviu estas experiencias porque tanto a Revolución como a emigración galega xeran casos humanos dunha extraordinaria entidade. Penso agora sen ir máis lonxe na experiencia que viviu unha heroína anónima.


Estoume a referir a Josefa Yáñez. Non tiven ocasión, desgraciadamente, de coñecela en persoa porque, cando en Cuba me falaron dela, Josefa xa había anos que morrera. Quen me falou desta singular muller e me levou a visitar a casa onde vivira foi precisamente Pedro Trigo. E non é casual esta coincidencia porque, segundo fun sabendo despois, Josefa Yáñez podería ser considerada tamén como unha verdadeira revolucionaria, dende a humildade da súa condición e dende un anonimato que soubo levar con absoluta discreción ao servizo da Revolución Cubana. A información que me deu Pedro Trigo puiden ampliada máis tarde grazas a Dolores, unha muller cubana que fora veciña durante anos de Josefa Yáñez. Esta emigrante galega que naceu en Mondoñedo foi analfabeta toda a súa vida, pero isto non lle impidiu ter fondas e arraigadas conviccións revolucionarias. Podería dicirse que viviu en primeira liña e de forma anónima os inicios do movemento castrista. Explicarei isto en poucas liñas: Fidel Castro, Pedro Trigo e Abel Santamaría tiveron as súas primeiras reunións para preparar o asalto ao cuartel Moncada precisamente na casa de Josefa Yáñez, unha humilde casa situada nas aforas da Habana, concretamente en Calabazar. Josefa soubo levar en segredo a presenza desta xente e a acción que estaban a preparar baixo o seu propio teito. Se non chegase a ser así, as forzas reaccionarias do Goberno de Batista deteríana a ela e tamén ao resto do grupo. Na súa casa durmiron en máis dunha ocasión Fidel e os seus camaradas por ser este un lugar seguro. Josefa soubo manexar a situación con grande intelixencia e discreción, pois tivo que actuar e soportar algún que outro gran sacrificio. A nosa heroína tiña dous fillos que vivían en Buenos Aires e mantiña con eles unha correspondencia epistolar. Como xa indiquei arriba, ela era analfabeta e non podía redactar as cartas, pero nestes casos sempre hai algún veciño que si sabe ler e escribir. Esta persoa era a encargada de escribir o que ela lle ditase, pois gozaba da súa confianza. Cando Josefa asumiu a responsabilidade de abrirlles a porta da súa casa aos revolucionarios, tomou unha decisión drástica: deixou de enviarlles cartas aos seus fillos sinxelamente para evitar o risco de que puidesen ser interceptadas polos servizos de intelixencia de Batista, algo que naquelas circunstancias debería ocorrer con certa frecuencia.


Só dende unha sólida convicción revolucionaria podemos entender unha decisión desta natureza. Co triunfo da Revolución, Josefa seguiu vivindo coa sinxeleza de sempre na súa humilde casa de Calabazar. Alí seguiu cultivando un pequeno horto detrás da casa, cebaba uns porquiños e comía os ovos das súas galiñas, é dicir, que seguiu levando unha vida de subsistencia como a que podería levar en calquera aldea da súa terra natal. Nunca fixo alarde da súa auténtica xesta no difícil arranque revolucionario, pero si que esta xesta dalgunha maneira foi recoñecida polos novos mandatarios da Illa. Contábame a veciña de Josefa que Fidel Castro se desprazou ata aquela humilde casa nalgunha que outra ocasión, naquela sinxela morada na que anos atrás se refuxiara, para visitar a camarada Josefa e de paso beber un «viño» especial que facía Josefa con froitas. A visita do Comandante Fidel representaba para Josefa Yáñez a mellor compensación da súa vida. Seguiu relatándome a veciña que «La Gallega», nome polo que tamén era coñecida Josefa, se emocionou profundamente ao ver de novo o seu compañeiro de guerrilla vestindo o uniforme militar. Fidel Castro seguiu pois recoñecendo o valor e os servizos prestados por esta galega anónima e, cando Josefa xa estaba velliña e enferma, encargoulle á súa axudante Celia que non lle faltase de nada a esta galega exemplar.


Para min, e supoño que para vostedes, este é un caso sorprendente que descobre unha nova dimensión das vivencias da emigración. O feito de ser emigrante non é incompatible co compromiso social e político, senón todo o contrario. Hoxe os restos mortais de Josefa repousan no gran cemiterio de Colón da Habana, é dicir, nesa terra á que tan ben soubo servir.


A fotografía de Josefa Yáñez facilitouma a señora Dolores. Permitiume facer unha copia da mesma porque ela conserva o orixinal como un verdadeiro tesouro, pois considera que esta heroína foi un auténtico símbolo revolucionario, pero nesta ocasión foi un símbolo despoxado de calquera tipo de aparato ostentoso e que moitas veces utilizaron outros revolucionarios cando chegaron ao poder.

Pedro, 'El Aguador': outro exemplo de xenio e figura

Unha vez máis a peripecia individual da emigración galega logra sorprendernos con casos que van moito máis alá da imaxinación. Hai tempo que coñezo a Pedro Pablo Oropesa, un galego nado na Coruña en 1940. Pedro tivo que emprender o camiño da emigración literalmente por pernas porque segundo el: «¡Carallo! Tivemos que marchar toda a familia porque Franco quería matar a meu pai por ser comunista». Foi así como toda a familia Oropesa se instalou nunha zona rural de Cuba onde, entre outras cousas, Pedro e seu pai fixeron carbón. Máis tarde Pedro marchou para A Habana e alí traballou de camareiro e noutros oficios. E así foi pasando a vida ata que un bo día, cando xa tiña unha idade avanzada, aceptou a oferta dunhas monxas para facerse cargo da «Casa del Agua “La Tinaja”». Trátase dunha instalación feita nun momento no que as augas da cidade estaban contaminadas e que puxeron en marcha hai séculos. Cómpre dicir que nestas instalacións vendían a auga do pozo destilada mediante uns alambiques de cerámica. A instalación segue hoxe en pleno funcionamento, podo dar fe disto, e Pedro, El Aguador, ofrece gratuitamente a todos os que se achegan alí un vaso de auga fresca. Segundo el: «A mellor do mundo». E ofrécea con expresións ben galegas do tipo: «¡Bebede auga, carallo!», que dirixe tanto a paisanos galegos coma a calquera turista que pase por diante do establecemento. O local, por certo, non está situado nas aforas, senón no centro da Habana Vella, concretamente, ao final da rúa Obispo, que foi unha das escollidas no seu día polos emigrantes galegos para montar todo tipo de establecementos. Outra curiosidade: en fronte de «La Tinaja» atopamos a vella farmacia «Taquechel», nome que sempre me resultou familiar porque dela xa me falara, cando aínda era eu un rapaz, Gervasio, mentres coidabamos das vacas e das ovellas no monte. O tal Gervasio contárame que el traballara como dependiente naquela farmacia e alí estivo ata que chegou a Revolución. El sempre foi un home que se preocupou por aprender, un home culto, porque, segundo me contou, aquel traballo limpo permitiulle ademais estudar de noite. Lembro que foi precisamente Gervasio quen me prestou un exemplar do Quixote. Grazas a el, puiden lelo e introducirme nun mundo da cultura para min ata daquela descoñecido. Hoxe en día pregúntome que tería a obra de Miguel de Cervantes para que eu con apenas nove anos devorase as súas páxinas con verdadeira fruición.

Medio século máis tarde desta relación con Gervasio, tiven a ocasión de ver cos meus propios ollos a farmacia «Taquechel», agora está deteriorada na súa decoración, pero continúa a vender produtos naturais feitos en Cuba. ¡Que pequeno é o mundo!

Luís Diéguez Rodríguez: xenio e figura

A emigración galega a América produciu biografías sorprendentes e anónimas; por sorte, algunha delas logrou saír do anonimato para coñecemento das xeracións presentes. Moitos galegos iniciaron a súa emigración americana en cidades como A Habana, Santiago de Cuba, Villa Clara, pero outros orientaron os seus pasos cara ás actividades da pesca e do campo, uns medios máis familiares segundo as súas orixes. Estes viviron en zonas rurais e un caso claro é o de Luís Diéguez, ao que descubrín na miña última viaxe a Cuba a principios deste mesmo ano.

Paga a pena salientar aquí a peripecia humana e profesional deste emigrante. As miñas frecuentes viaxes a Cuba proporcionáronme uns perfís bastante completos da emigración galega na illa caribeña. Interesoume moito, por exemplo, o caso dos galegos que se dedicaron a actividades pesqueiras e que están moi ben documentadas nun libro de Neira Vilas. Interesoume tamén moito o caso dos galegos que, unha vez na illa, se dedicaron a traballar nas montañas como carboeiros e que en moitas ocasións transportaban ese carbón ata A Habana para vendelo para uso doméstico: calefacción e cociñas. Hai anos que manifestei a miña curiosidade por este labor e tiven a sorte de atopar unha testemuña viva deste oficio: Luís Diéguez. Encontreime con el en Jaguey Grande, a onde cheguei acompañado do presidente da asociación «Ferrol y su comarca», Domingo Regueiro, que foi un antigo ferroviario descendente de galegos. A localidade na que vive albergou no seu día un importante enxeño azucreiro, que hoxe está en ruínas, e nas proximidades, en Ciénega de Zapata, é onde se facía o carbón e onde traballou durante varios anos. Tiven a sorte de que o día que me acompañou a visitar a montaña boscosa, para simplemente coñecer o lugar, puiden comprobar como estaban facendo carbón uns homes debido á escaseza de combustible. Aqueles homes estaban traballando nas mesmas condicións que soportara Luís hai medio século. Certamente, o traballo de Luís foi moi duro, pero mellor dito sería dicir que foi dura toda a súa vida.


E aquí é onde paga a pena deterse e facer unha recensión dalgúns datos ilustrativos. Luís naceu en Celeirón, na provincia de Ourense, e embarcou en Vigo en 1948 con destino a Cuba cando tiña vinte anos. Segundo os datos que me deu, a viaxe no vapor Magallanes tivo un importe elevadísimo para a época e, sobre todo, para os campesiños galegos: nada máis e nada menos que 3.515 pesetas. Cando chegou a Jaguey Grande, empezou a traballar na leira de seu pai, que tiña unha superficie de setenta caballerías (a equivalencia sería, máis ou menos, once quilómetros de longo por tres de ancho). Neste terreo facían carbón e coa madeira tamén facían travesas para o ferrocarril. Cando chegou a Revolución, as autoridades incautaron este terreo para dedicalo a Parque Nacional. Despois traballou co seu tío nos establecementos Australia para máis tarde montar el o seu propio establecemento. Chegou a ter un par de tendas que hoxe coñecemos co nome de ultramarinos. Tivo que vender un pouco de todo e esa venda permitiulle ir tirando, pero, como di el, sen facerse rico. Así viviu varios anos ata o triunfo da Revolución Castrista. Lembra Luís como un bo día, logo de que un inspector o afogase cos seus interrogatorios, decidiu entregarlle a este as chaves das súas tendas e emprender unha nova vida. Unha emigración dentro da emigración. Foi entón cando Luís Diéguez dirixiu os seus pasos cara á carboeira que xa citamos arriba. Todo un reflexo desa mentalidade do emigrante galego que aspira a ser autónomo e autosuficiente ao longo da súa vida. Púxoa en práctica primeiro coas súas tendas e logo coa súa actividade como carboeiro e vendedor ambulante; el era, polo tanto, ao mesmo tempo traballador e patrón de si mesmo. E tan arraigada tiña esta mentalidade que unha vez xa de xubilado seguiu cultivando o seu pequeno horto detrás da casa e que lle proporciona patacas, repolos, froitas, cebolas... ou sexa, case todo o necesario para vivir a familia e, se fose pequena a produción de hortalizas e das árbores froiteiras, Luís tamén ten pitas e porcos, é decir, a autosuficiencia levada á práctica con todas as consecuencias.


Cando tratei a Luís, decateime da filosofía vital deste home singular: vive nunha zona rural e practicamente ten hoxe a mesma vida que tivo de rapaz e de mozo na súa Galicia natal. Para el a emigración non supuxo un cambio radical nin na súa actividade laboral nin na súa forma de vida. A primeira vista pareceume un antigo campesiño galego que continuaba a selo, aínda que traballando agora as terras caribeñas. Todo un exemplo que pode chegar a demostrar como un emigrante debe ser capaz de adaptarse ás novas circunstancias da súa vida, pero que esta adaptación non ten por que anular a identidade orixinal, que no caso de Luís non era outra que a dun campesiño fillo de labregos. Como se pode apreciar, unha vez máis a emigración é un amplísimo inventario de experiencias individuais que non poden caricaturizarse en figuras tan definidas como a do indiano ou a do emigrante galego fracasado; entre ambos os dous extremos vemos como aparece todo un amplísimo inventario de casos individuais que paga a pena coñecer e valorar.

Francisco Rey Balbís, o meu paisano

Francisco Rey Balbís, tamén coñecido como «Moncho», naceu en San Cibrao, no concello de Cervo (Lugo), en 1917. Agora hai uns meses que morreu na Habana e foi precisamente na capital Cubana onde tiven a oportunidade de coñecelo en persoa, na súa propia casa e en presenza da súa compañeira, Isabel Álvarez, unha comunista asturiana que foi unha nena da Guerra española e estudara Enfermería na antiga Unión Soviética. Comentoume Francisco que Isabel foi para el unha excelente compañeira coa que compartiu experiencias vitais e ideais revolucionarios. Teño moi vivo o recordo desta muller que tivo a atención de dedicarme un libro seu onde narra a súa peripecia vital e o seu compromiso como comunista.

A conversa con Francisco resultou para min unha experiencia inesquecible e o descubrimento de que en pleno século XXI aínda subsisten homes íntegros que souberon ser fieis ao seu compromiso político e social ao longo de toda a súa vida. Este compromiso espertou nel dende moi novo, pois, con apenas 17 anos, xa pegaba carteis e daba mitins en distintas accións sindicais na súa terra natal. Pouco máis tarde participou tamén na Guerra Civil española, defendendo dende o primeiro momento a legalidade e os ideais republicanos. Foi este o punto de arranque dunha vida entregada aos ideais revolucionarios. Condenárono a morte durante a guerra por pasarse do bando rebelde ao bando republicano en Teruel. A sentenza foille conmutada por trinta anos de prisión que cumpriu no cárcere modelo da Coruña. Aínda que empezara militando nas filas anarquistas da FAI, xa na cadea, en 1941 ingesou no PCE e ao recuperar novamente a liberdade traballou activamente na organización de destacamentos guerrilleiros. Cando en 1951 o PCE abandona definitivamente a loita armada seguindo o mandato de Stalin, Francisco é enviado a Francia onde permanece ata 1964, ano no que decide marchar a Cuba. Na illa caribeña traballou como profesor de francés e colaborou activamente coa Revolución que acababa de ser instaurada. Curiosamente, nunca aceptou ingresar no Partido Comunista Cubano, xa que se sentía membro activo do PCE. Foi neses anos cando casou con Isabel e coa que militou como comunista ata a súa morte. O meu paisano «Moncho» morreu unha madrugada dun infarto, ao lado da súa muller e da súa filla, Lina. A súa morte foi honrada polas autoridades cubanas coma se se tratase da desaparición dun guerrilleiro cubano. Realmente «Moncho» debe ser lembrado como un revolucionario universal sen ter renunciado por iso ás súas raíces galegas e, sobre todo, republicanas; un home que chegou a renunciar á paga de pensionista español. Daquela conversa que mantiven con el quedou viva en min unha imaxe imborrable: mentres facía eu algunhas fotos da entrevista sacou dun armario unha bandeira republicana perfectamente conservada. Colleuna por un extremo e, ao tempo que lle pedía a Isabel que a collese polo outro, pediume que lle fixese unha fotografía. Todo un símbolo dunha fidelidade irrenunciable que seguía latexando no corazón dun home xa ancián, pero coas ideas absolutamente frescas.

E para acabar estas liñas permítome unha breve reflexión: hai que ter as ideas ben claras, a cabeza moi ben amoblada, para ser capaz de manter ao longo de toda unha vida uns principios revolucionarios que non puido ver materializados en Galicia, pero si na súa Cuba de acollida.

Domingo Regueiro, presidente de «Ferrol y su comarca»

Paga a pena que nos deteñamos agora nunha das asociacións que subsisten no Centro Galego da Habana e que acaba de facer cen anos. Estoume a referir á asociación que leva o nome de «Ferrol y su comarca». Esta asociación viu a luz un xa afastado 1909, cando se reuniron emigrantes galegos procedentes dos concellos de Neda, Serantes, Narón, Valdoviño, San Sadurniño, Moeche e Ferrol. A xuntanza tivo como obxectivo fundar unha sociedade que fomentase e cito textualmente a acta constitucional: «Por todos los medios posibles la enseñanza, la constitución de sindicatos de labradores y las pequeñas industrias derivadas de la agricultura y de la ganadería y de todo lo demás que tienda al bienestar social y económico de la región y especialmente del pueblo y comarca ferrolana». Nacía así a primeira e a única asociación que ao longo da emigración galega en terras americanas leva o nome de Ferrol, unha asociación que facilitaría o desenvolvemento económico, social e cultural das terras ferrolás. Todo concibido e posto en práctica dende a afastada illa de Cuba e grazas exclusivamente ao esforzo duns emigrantes galegos que traballaban coas súas mans e que, ao mesmo tempo, seguían fieis ás súas orixes galegas.

Esta fidelidade, por certo, parece ser que non é correspondida por parte das actuais autoridades de Ferrol. O actual presidente desta sociedade, Domingo Regueiro, explicoume que a súa relación con estas autoridades segue limitándose hoxe a algunha visita dalgún mandatario ao que esperanzados lle explican as necesidades dos ferroláns que seguen vivindo en Cuba, tales como unha ambulancia para trasladar os socios maiores ou calquera outro tipo de necesidades. O alcalde, o presidente da Deputación ou calquera outro mandatario limítanse sempre a dicir boas palabras e comprométense diante deles en atender as peticións que lles fan nun futuro próximo, pero como me explica o octoxenario Regueiro: «Estes nunca cumpren. Pásalles o mesmo que a min, que hai moitos anos comía un bisté volta e volta e agora dou mil voltas e non encontro o bisté. Son uns malangas». ¡Que cousas ten a emigración galega! Cando Regueiro e os seus paisanos eran mozos, enviaban cartos a Galicia para que a familia puidese comer un bisté ou mercar roupa. Tamén mandaban diñeiro do seu salario para que aquí construísen escolas. Hoxe a necesidade está alá, no outro lado do Atlántico, e padécena aqueles mozos que hoxe son anciáns necesitados e que non reciben por agora nada semellante ao que eles deron no seu día.

Os floristas do Cemiterio

O monopolio dos galegos no Cemiterio de Colón non acababa nos muros que arrodeaban o camposanto. As avenidas que desembocan na entrada principal do cemiterio estaban cheas de tendas de flores e tamén, na súa maioría, eran propiedade de galegos, máis concretamente, de galegos de Carnota. Comentoume isto o meu guía, Armando, un fillo de galegos que naceu diante mesmo do cemiterio e, polo tanto, gran coñecedor do mundo que o arrodeaba. Presentoume un dos grandes empresarios daquelas florerías: Ramón Goyanes Díaz, un paisano que ten hoxe 102 anos, natural de Carnota, e que emigrou para A Habana cando tiña 17 anos. Seu pai tiña leiras fóra da Habana nas que cultivaba flores, pero Ramón di que el empezou de cero e chegou a ser propietario de varias tendas de venda de flores. Tamén me dixo que tivo dúas leiras nas que producía as flores que logo vendía só nas súas tendas. Este home, que con tanta idade conserva unha mente lúcida, posuíu unha frota de sete camións e neles transportaba as flores dende a leira de San Antonio de los Baños ata A Habana. O cadro de persoal da súa empresa chegou a ter máis de setenta traballadores. Hoxe vive nun modesto apartamento, pero no seu día todo aquel edificio de vinte e seis pisos e outros dous máis foran seus porque tamén se dedicaba ao mundo inmobiliario. Todo ese importante patrimonio foille requisado coa chegada da Revolución. Cando lle preguntei polo espolio do seu patrimonio, di que prefire non falar do tema, que as cousas ocorreron así e que non paga a pena pensar nelas nin darlle voltas ao asunto. Cómpre dicir que vive dunha pensión equivalente a quince euros, pero di que está ben grazas á xenerosidade dos sobriños que ten en Galicia. O señor Ramón é un home culto que traballou moito, viaxou por medio mundo e visitou case todos os anos Galicia. No momento da despedida díxome: «Cando me envían algo de Galicia, sempre chegan algúns exemplares do xornal La Voz de Galicia. É unha forma de estar en contacto coa realidade da terra na que nacín».

O Cemiterio de Colón e Alfonso Pazos Piñeiro

E falando do Cemiterio de Colón onde repousan quen sabe cantos, pero moitos paisanos que un día cruzaron o Atlántico coa intención de facerse ricos e regresar despois ás súas aldeas. Pero o destino de cada un fixo que non volvesen nin de mortos. E se neste cemiterio foi importante a persoa que un día o proxectou, Loira Cardoso, tamén é de xustiza lembrar que existiron grupos de galegos que pasaron a súa emigración na Habana e que non montaron un hotel nin fixeron carbón nin sequera traballaron nunha industria, senón que ocuparon a súa vida laboral no Cemiterio de Colón. Un destes casos é o de Alfonso Pazos Piñeiro, un xubilado que se encarga de coidar e manter as bóvedas —que é como eles lles chaman aos panteóns—. Naceu o 19 de marzo de 1928 na aldea de Moimenta, parroquia de Arnois, concello da Estrada, provincia de Pontevedra. Este persoeiro emigrou para Cuba cando só tiña 18 anos porque foi reclamado polo seu pai que xa levaba anos vivindo na Habana. Di o señor Pazos: «Empecei traballando nun restaurante, pero aos quince días deixei aquel traballo porque foi naquel traballo onde vin negros por primeira vez e tívenlles medo porque se metían comigo porque falaba mal o castelán. Díxenlle a meu pai que me levase con el a traballar no cemiterio, porque era alí onde facían de construtores de panteóns meu pai xunto con dous irmáns e un tío». Alfonso entrou no grupo que facían só de xardineiros e, dos 170 que eran, 70 procedían de Galicia. Conta Alfonso que os galegos se levaban ben porque case todos eran familiares, uns traídos polos outros. A maioría deles eran autónomos e chegaron a fundar o «Club de xardineiros galegos do Cemiterio de Colón». Eran tantos os galegos que traballaban neste lugar que fixeron un sindicato. Dispoñían dun local fóra no que se xuntaban e alí trataban de solucionar os seus problemas e, tamén, en ocasións facían as súas festas. Alfonso, ademais dos construtores dos panteóns e dos xardineiros, coñeceu un grupo de galegos que se encargaban de facer as rúas do cemiterio a base de empedrado compactado cun cilindro tirado por eles mesmos. Estas brigadas de galegos tiñan unhas naves dentro do cemiterio nas que gardaban a ferramenta, pero nas que tamén durmían e facían a comida. Seica eran verdadeiros escravos, xa que, ademais da xornada laboral obrigatoria, tiñan que seguir traballando durante horas e horas que se facían interminables.

Alfonso, co paso dos anos, fíxose garda do cemiterio. Traballaba un mes de noite e outro de día: «Nunca lles tiven medo aos mortos porque nos catorce anos que traballei de noite nunca vin un morto que se erguese».

Contoume que, co triunfo da Revolución, chegou a ser apoderado no Centro Galego porque gañara por vez primeira as eleccións o seu grupo.

O Centro Galego da Habana

Estamos moi acostumados, talvez demasiado, a recoñecer e a enxalzar as xestas individuais da emigración galega. Habituámonos a asociar «emigración» con «individualismo», como se a emigración galega fose tan só a superación de retos por parte de individuos illados. Por exemplo, a figura do indiano sería un exemplo claro dese triunfo individual. Pero a realidade da nosa emigración encárgase de desmentir en boa medida este tópico. Daquela, cómpre dicir que a historia dos grandes centros galegos que se instalaron e funcionaron en América Latina, sobre todo en Buenos Aires e na Habana, forma parte desta realidade. Paga a pena volver a ollada ás orixes do Centro Galego da Habana para que nos decatemos de que tamén a emigración galega acadou logros colectivos e solidarios. O día 23 de novembro de 1879, no Teatro Tacón, fundouse o Centro Galego baixo o nome de Sociedade de Instrución e Recreo. Un dos membros que presidía a reunión, o doutor Serafín Sabucedo, pronunciou as seguintes palabras: «Todo, todo lo podemos conseguir nosostros solos, puesto que no nos falta ningún elemento: solo la asociación, la unión, la honradez proverbial, unidas a la actividad y al trabajo serán capaces de traernos felicidad y bienandanza».

Estas palabras non teñen desperdicio, xa que son un fiel reflexo dos sentimentos que albergaban os milleiros de galegos que estaban instalados na que era daquela unha colonia española. As palabras «asociación», «unión», «actividade» e «traballo» definen exactamente o espírito da emigración galega, xa que esta apostaba pola solidariedade, e este sentimento estaba por riba do triunfo individual. Hoxe en día, xa no século XXI, cústanos entender como aqueles compatriotas foron capaces de construír un edificio que durante moitas décadas foi o máis emblemático da capital cubana, situado no Parque Central en fronte do actual Capitolio. Pero non é só o feito material desta construción o que hoxe segue a sorprendernos gratamente, senón, sobre todo, as actividades que acolleu este Centro e a súa visión asociativa para conseguir englobar no seu seo un bo número doutras pequenas asociacións galegas. Todo isto vén demostrar que foi real a vontade asociativa e solidaria dos galegos que contribuíron economicamente e coa súa colaboración persoal para que se fixese realidade unha entidade que, sen esaxerar, podemos cualificar hoxe como a máis importante da historia da emigración galega. Non é difícil imaxinar o que foi a vida en activo deste Centro antes e despois da dominación española a partir da lectura do artigo primeiro dos Estatutos de 1885: «Este instituto tiene por objeto fomentar la unión de todos los oriundos de Galicia en Cuba, proporcionándoles a la vez instrucción, honesto recreo y asistencia médica en caso de enfermedad». Coma quen non quere a cousa, este enunciado recolle os tres piares básicos que poden garantir unha vida digna, tamén na emigración: a cultura e a preparación profesional, o lecer e o coidado da saúde. Todo isto inspirou a fundación e a traxectoria deste Centro emblemático para tantos milleiros de galegos que recibiron a súa solidariedade na nova vida que emprendían como emigrantes. Hoxe falamos moito do estado do benestar e das súas prestacións aos cidadáns, pero non podemos esquecer que hai xa máis dun século que estas necesidades básicas para o benestar humano foron proporcionadas aos nosos emigrantes non por entidades estatais, senón pola iniciativa da sociedade civil, dos propios emigrantes galegos. É ben sabido por todos que o grao de analfabetismo da poboación galega foi moi elevado ata mediados do século XX; pois ben, este analfabetismo sería aínda moito máis elevado no último cuarto do século XIX. É esta circunstancia a que nos axuda a valorar aínda máis o gran labor asistencial que prestou este Centro Galego ás distintas xeracións de emigrantes que sucesivamente se instalaron na Illa caribeña.




Equivocariámonos, así e todo, se entendésemos que a posta en marcha e o funcionamento desta entidade foi un feito illado e reducido ás catro paredes dese edificio da Habana. O mesmo espírito solidario e a mesma preocupación pola formación do pobo galego volveu cruzar o charco. Esta vez fíxoo con destino a Galicia e en forma de múltiples axudas de todo tipo a unha poboación galega que padecía a miseria e sufría a falta de atención por parte tanto das autoridades galegas coma españolas. Estas axudas en principio dirixíronse cara aos propios familiares dos galegos emigrados en Cuba, ben en forma de diñeiro, ben en forma de axudas materiais como podían ser tecidos ou roupa. Pero o espírito solidario non se detivo neste chanzo e a mesma solidariedade colectiva que inspirara a creación do Centro Galego da Habana tivo unha proxección na Galicia territorial en forma de escolas cuxa construción foi financiada integramente polas cotas dos galegos instalados en Cuba. Desgraciadamente, a maior parte destas escolas edificadas en núcleos rurais están hoxe abandonadas e nelas non figura nin sequera unha simple placa de recoñecemento aos que coa súa achega económica fixeron que se construísen dende a emigración. A súa construción foi inspirada por ese mesmo espírito que levou a organizar actividades culturais en Cuba e, sobre todo, por unha visión de futuro absolutamente lóxica: con estas escolas pretendíase que os cativos que no seu día serían «carne de emigración» saísen cunha mínima formación que lles permitiría iniciar con máis dignidade a súa nova vida de emigrantes.



Esta visión de abandono e esquecemento das escolas rurais construídas grazas ao esforzo económico dos nosos emigrantes podemos trasladala tamén ao estado actual, en 2010, do edificio do Centro Galego da Habana. Un estado que resulta incomprensible porque está presidido polo abandono parcial. En primeiro lugar, non se entende a actitude de Fidel Castro que, no seu día, como avogado, colaborou directamente como secretario dalgunha das entidades galegas que tiñan a súa sede no Centro e que posteriormente incautou o grande edificio permitindo tan só que seguisen funcionando esas corenta e oito pequenas entidades e un espazo para desenvolver as actividades do propio Centro. Certamente, Cuba ignorou dalgunha maneira a importancia social do Centro na súa longa traxectoria e hai que dicir que tampouco dende a Galicia da época democrática se fixeron os esforzos necesarios por recuperar parte da antiga vitalidade social dese Centro que hoxe subsiste unicamente grazas á entrega duns galegos que seguen prestando os seus servizos nesas pequenas entidades que contan tan só cun pequeno armario cada unha delas, pero sobre todo, en cada caso, cunha xunta directiva que se esforza por manter un panteón para os seus asociados, fieis por seguir esa tradición tan autenticamente galega de respectar a memoria e o recinto dos mortos.


E xa que falamos de mortos, paga a pena que comentemos algúns aspectos que axudan a coñecer mellor o Centro Galego de hoxe. É certo que, como tal entidade, entrou en decadencia no momento mesmo en que triunfou a Revolución castrista. A incautación por parte do Estado marcou un antes e un despois na historia do Centro. Coincidiu este proceso coa práctica desaparición do fluxo migratorio dende Galicia a Cuba. É máis, produciuse unha emigración á inversa, pois moitos galegos que estaban instalados na illa emprenderon unha segunda emigración sobre todo cara a Miami. O resultado de todo isto é que as actividades do Centro quedaron paralizadas e só a atinada intervención do que foi presidente da Xunta de Galicia, Manuel Fraga, logrou no seu día recuperar para os galegos da Habana un espazo no que aínda hoxe celebran varias actividades. O feito resulta curioso porque ata hoxe se conservaron en activo tres ou catro cuartos que albergan unha serie de pequenos armarios que corresponden cada un deles a sociedades representativas de corenta e oito localidades galegas tales como «Ferrol y su comarca», etc. e que ninguén pense que se trata de simples reliquias do pasado. Todo o contrario, pois estes armarios son depositarios dos libros de actas dos socios tanto dos vivos coma dos mortos que están enterrados no panteón de cada unha destas sociedades. Trátase, polo tanto, dun verdadeiro arquivo activo no que se seguen rexistrando os movementos de altas e baixas correspondentes aos socios, así como o pagamento de cotas para financiar no seu día o enterro. Que ninguén pense que esta participación dos socios é cousa de catro gatos, xa que algún destes armarios rexistra a participación duns 8.000 socios vivos; certamente, moitos deles non son xa aqueles emigrantes galegos, senón os seus fillos ou os seus netos ou mesmo cubanos que se fan socios destas pequenas sociedades para poder ser enterrados nos seus panteóns.


O tema resulta curioso e importante porque o novo réxime puido incautarse do edificio do Centro, desa impoñente construción que aínda hoxe en día é un dos símbolos máis característicos do centro da capital cubana ata o punto de que, xunto co Capitolio, é un dos edificios máis fotografados polos turistas que visitan a zona. Do que non se incautou o réxime foi das actividades destas pequenas entidades que seguiron funcionando e enterrando os seus mortos noutros edificios da súa propiedade no Cemiterio de Colón. Cada unha destas entidades mantén hoxe a súa propia xunta directiva e o conxunto destas xuntas forma unha federación de Entidades Galegas. Certamente, o tema principal que xustifica hoxe a continuidade da súa actividade é o tema da morte e aquí imponse unha reflexión tinguida de humor negro: é coma se o castrismo consentise a continuidade destas entidades precisamente porque se dedican máis á morte que á vida, toda unha metáfora do que foi e do que é a enorme peripecia da emigración galega alá onde se instala.


Tiven a oportunidade de conversar moitas veces con paisanos, socios ou directivos destas entidades e, cando lles preguntei sobre a importancia que lle concedían ao feito da morte e do repouso eterno no cemiterio, sempre recibín a mesma resposta tanto en Cuba coma en Buenos Aires, Montevideo ou en calquera outra capital latinoamericana: «Se estivemos xuntos mentres fomos vivos, por que non imos seguir xuntos unha vez mortos».


Esta sinxela e clara explicación é a que xustifica a presenza deses sorprendentes mausoleos colectivos que albergan os restos de miles de emigrantes galegos. Estes mausoleos deben entenderse, polo tanto, como auténticos «pobos de mortos», que se encargan de lembrar no presente e no futuro o que foi a emigración galega. Son verdadeiros recordatorios en pedra e cemento. No caso concreto do Cemiterio de Colón na Habana, un dos maiores do mundo e dos de maior riqueza artística en escultura funeraria, dáse ademais unha dobre coincidencia: á abundancia de mausoleos colectivos e tamén de luxosos panteóns individuais hai que engadir o feito de que ese cemiterio no seu conxunto foi proxectado precisamente por un arquitecto galego nado en Ferrol e morto na Habana con tan só 36 anos, Calixto Loira Cardoso. Polo tanto, a presenza galega na Illa de Cuba produciuse non só na vida cotiá en forma de tendas, oficios, pequenos negocios ou na participación no arranque e desenvolvemento da Revolución Castrista, senón tamén na administración da vida eterna.


(Pódense ver máis fotografías relacionadas co Centro Galego da Habana no epígrafe especial no bloque das Ligazóns de interese na parte dereita)