Un investigador do afiado

Nestas páxinas sempre tratamos de dar información desta industria ambulante que é o mundo do afiado. Desde aqueles homes que saían da provincia de Ourense coa roda empuxada por eles, a roda montada nun carro tirado por un burro, pasando pola bicicleta e pola moto ata chegar ao taller montado nunha furgoneta na que se anuncian como afiador.com. Estes últimos afiadores deixaron a un lado o chifre para entrar de cheo na era da informática, xa que moitas veces decidían saír polo mundo con máis carga de ilusión e necesidade de acadar os medios económicos para vivir que con coñecementos do oficio. Se este novo afiador pertencía a unha familia que xa levaba varias xeracións afiando polas terras de Castela, pois o rapaz con tan só doce ou catorce anos acompañaba o pai naquelas longas tempadas, verdadeiramente podemos dicir que aprendera o oficio e tivera un bo mestre. Pero tamén era frecuente que este rapaz realizase o labor de criado ou de axudante dun veciño e, ao pouco tempo, podía facerse cunha tarazana e saír a percorrer o mundo pola súa conta, o que levaba consigo que moitas veces aprendían o oficio derramando moitas das pezas que afiaban, sobre todo se eran pezas delicadas e difíciles de afiar como as navallas de afeitar. Lembro agora o comentario que me fixera algún deles nunha entrevista e dicíame que tivera que saír correndo porque pasara a navalla dun lado para o outro na pedra e logo non sabía que lle dicir ao barbeiro. Contan os vellos profesionais que presumen deste oficio que o afiado non se aprende en dous días e din que moitos rapaces que saían do mundo rural, pois desde ben novos andaban a afiar as ferramentas no molexón, e que eran atrevidos, logo dunha primeira aprendizaxe xa se botaban a dar voltas polos camiños de Castela. Os afiadores que ían ás grandes cidades como Madrid, Barcelona, Valencia... ou os que atrevesaban o Atlántico rumbo a Brasil, Cuba, Arxentina... adoitaban ir xa co oficio aprendido.
Dun xeito xeneralizado puiden apreciar que moitos dos afiadores que entrevistei ao logo dos anos estaban orgullosos do seu oficio. Tamén vin discrepancias entre eles no tocante á ferramenta que se debía utilizar. A maioría di que se afía mellor na roda tradicional, xa que a bicicleta se move máis e a moto vai a demasiadas revolucións. Tamén a maior parte deles presume de que tivo unha clientela fixa ben en lugares de Castela aos que acudían cada tempada ou ben nas cidades onde afiaban nos mercados. Pero tamén atopei algúns que presumían de que entre os seus clientes estaban varias clínicas que precisaban ter as ferramentas de corte perfectamente afiadas para as operacións que realizaban despois os cirurxiáns.
Como dicía ao comezo, este oficio desempeñárono, e aínda continúan a desempeñar, afiadores que saíron a maioría deles da provincia de Ourense: Nogueira de Ramuín, O Pereiro de Aguiar, Esgos, Castro Caldelas, San Xoán de Río, Trives, Chandrexa de Queixa, Rabal, Montederramo, A Teixeira… Moitos daqueles afiadores están hoxe en día xubilados e contan que foron emigrantes temporeiros no Estado español ou emigrantes fixos en calquera outro lugar do mundo. Pero o que xa non é tan fácil atopar neste ofico é que un estudante de Medicina compartise os seus estudos coa aprendizaxe de afiador especializado en afiar o instrumental de corte para facer delicadas operacións nada menos que nos ollos.

O pasado mes de maio faleceu en Pontevedra D. Faustino Santalices Muñiz, doutor en Medicina e Cirurxía, oftalmólogo e afiador. Este investigador foi fillo doutro gran talento no mundo da investigación dos instrumentos musicais como a zanfona e a gaita e tamén da súa recuperación, D. Faustino Santalices Pérez. Entre as actividades que o Dr. Santalices Muñiz se dedicou a potenciar foi a figura de seu pai, do que foi depositario do seu arquivo. Este prestixioso doutor naceu en Bande e sempre presumiu de que só se podía ser bo afiador se se nacera na provincia de Ourense. Debido ao seu traballo como oftalmólogo, viviu en Madrid facendo compatible este traballo clínico co mundo do afiado do instrumental cirúrxico.
Cómpre dicir que este ilustre ourensán elevou a categoría científica o mundo do afiado a través da súa tese doutoral titulada «Valoración del instrumental de corte en cirugía ocular» en setembro de 1956. Nesta tese fai un amplo estudo, entre outras cousas, da consistencia dos instrumentos de pequena sección, da dureza dos aceiros utilizados, etc. Cómpre salientar aquí tamén o estudo feito polo Dr. Santalices «Variaciones de los ángulos de filo en los instrumentos de cirugía ocular», publicado na revista Archivos de la Sociedad Oftalmológica Hispano-Americana, Tomo XXIV, número 3, Madrid, 1964 e o artigo «Nueva forma de afilado para aguja corneal», presentado na Sociedade Oftalmolóxica de Madrid en 1956 e tamén publicado na devandita revista.

Pero os coñecementos científicos deste ilustre afiador non quedaron só no mundo do afiado, no estudo do instrumental e incluso na pureza e composición dos aceiros con que eran fabricados, senón que inventou e patentou distintas ferramentas axeitadas para os usos clínicos como foi un novo modelo de pinza sen dentes, para o iris e outros usos. Convén que non esquezamos que tamén recibiu o nomeamento como membro da «Asociación de Becarios del Dr. Castroviejo» en Nova York o 1-1-1966.
Quero que estas liñas sirvan como unha humilde homenaxe póstuma ao Dr. Santalices Muñiz, un home bo e xeneroso que soubo levar ben alto o nome de Galicia, da súa terra ourensá e que dignificou o traballo dos afiadores cos estudos científicos que realizou ao longo de toda a súa vida.

San Xoán de Río, terra de afiadores

Este pequeno concello da provincia de Ourense nunca tivo moita sona de ser terra de afiadores como Nogueira de Ramuín, pero hoxe en día non hai máis que dar unha volta polas parroquias das Cabanas e de San Xurxo ou por calquera aldea do municipio de San Xoán Río para ver que en cada casa existiu unha saga de afiadores. Na actualidade hai máis de corenta traballando polas rúas de Madrid ou de Valencia; e isto leva consigo que as casas destes artesáns ambulantes estean pechadas durante unha gran parte do ano, pero no mes de agosto regresan e pasan as vacacións en San Xoán de Río tanto os que están en activo coma os xubilados que viven cos fillos en calquera lugar do territorio español.


Como en calquera outro lugar da provincia de Ourense, os motivos que tiveron estes homes para coller unha roda de afiar e botarse a andar polas terras de Castela como emigrantes eventuais foron as necesidades de prosperar e de obter uns ingresos para manter as familias ante unha economía de subsistencia. Tamén é certo que algúns deles saíron da aldea con escasos coñecementos do oficio, pero pouco a pouco aprenderon e foron facendo a súa clientela.


En moitos casos comezaron como afiadores, pero como daba máis cartos realizar o traballo de capadores, decidiron cambiar de oficio. Máis tarde, coa masiva emigración dos anos sesenta, decidiron abandonar a profesión no Estado español e trataron de realizala en Suíza ou en Alemaña, pero nestes países tiveron que reconverterse e metéronse no mundo da hostalería como cociñeiros, camareiros ou do que fose. Así estiveron durante uns anos, pero, cando regresaron a Galicia, volveron traballar no vello oficio.


Unha constante en todos os afiadores que entrevistei é que non pensan na xubilación mentres poidan tirar pola roda, pedalear na bicicleta ou, máis recentemente, realizar o traballo nunha moto preparada. Pero estes homes son fortes, viaxaron polo mundo, presumen de que aprenderon o oficio como os mellores profesionais e fachendean do seu labor ambulante dicindo que é duro, pero grazas a el obtiveron uns ingresos e puideron ser autónomos, sen ter que estar baixo a presión de ningún xefe, pero, iso si, na maioría dos casos pasaron grandes tempadas baixo o sol implacable das longas rutas por Castela. Pero son humanos, fanse vellos e o tempo fixo que vivisen distintas situacións. Na actualidade ter que vivir nas aldeas que pouco a pouco foron quedando abandonadas provoca neles unha inmensa tristeza ao verse sós, e unicamente teñen unha alternativa: pasar os últimos anos nunha residencia de persoas maiores.


Van alá vinte anos dende que fixen as primeiras pescudas sobre estes traballadores que realizaban un labor que cualifiquei como a industria ambulante e dende entón nunca perdín a oportunidade de falar cun afiador no lugar no que estivese, por exemplo, na Habana, en Brasil, en Buenos Aires, en Montevideo, en Madrid, en Barcelona... cidades onde aínda os atopo traballando na rúa ou establecidos en talleres. Pero durante estes últimos anos onde máis atopaba era nas aldeas, e digo atopaba porque eran homes maduros, e tanto os afiadores coma o gran fabricante de rodas, o señor Manuel, xa non están entre nós.


Hoxe, día de San Xoán, están de festa en Río. Acudo á residencia de persoas maiores que inaugurou o presidente da Xunta de Galicia, Manuel Fraga, no 2004; esta residencia funciona baixo o control de don Benigno. Son case as doce da mañá e entre os residentes atopo tres afiadores, pero aquí viven catro e agardei polo que faltaba. Cando chegou, díxome: «Fun á misa e á procesión do Santo Patrón». Estes grandes trotamundos, nados en Montederramo, Castro Caldelas, Paradela e Madrid, están contentos porque deixaron atrás a soidade das aldeas, pero, así e todo, con moitos anos ao lombo e con achaques propios dos anos, seguen botando de menos a liberdade que tiveron cando exercían o oficio ambulante.
Quixera que este pequeno artigo fose unha homenaxe para todos os afiadores, e moi especialmente para estes catro homes que percorreron gran parte do mundo e están pasando un descanso ben merecido nesta residencia de San Xoán de Río.


Bonifacio Bergantiños López, nado en 1923 na parroquia de Vilamaior, en Castro Caldelas. Un día, cando aínda era ben novo, marchou cun cuñado para Estremadura. Só estivo seis meses aprendendo o oficio por aquelas terras e, ao saber que de capador se gañaba máis –tiña outro cuñado que era capador en Andalucía–, decidiu ir ata alá, aprendeu este novo oficio e dedicouse a el durante moitos anos. Pouco a pouco foi facendo a súa clientela e chegou a capar nun só casal 800 animais. Este traballo facíano por tempadas durante catro veces ao ano. Di Bonifacio que a clientela dos casais era grande, pero apertaban moito os prezos, e que sempre pagaban máis por animal capado os pequenos clientes. Pasados uns anos, chegaron os veterinarios ao mundo dos capadores e estes foron perdendo a clientela. Isto fixo que Bonifacio tivese que marchar para Linares, montar un taller de afiado e traballar nel durante catorce anos. Grazas ao seu traballo puido vivir decentemente a súa familia e darlles estudos superiores aos fillos.
Dous dos afiadores residentes son de Montederramo. Amable Sánchez Gómez, nado en 1929 no Acevedo, Marrubio. Durante varios anos afiou en tempadas de tres meses en Calatayud. Máis tarde marchou para Brasil coa súa bicicleta preparada e afiou polas rúas de São Paulo. Viviu en barracóns de madeira e, cando regresou ao cabo duns anos, só trouxo 10.000 pesetas aforradas, pero, iso si, está orgullo porque puido darlle ao fillo estudos superiores.
Cando o señor Amable viu que en Brasil non gañaba moitos cartos, decidiu volver para Montederramo, pero axiña fixo as maletas outra vez e emigrou a Suíza. Nesta terra quería vivir do seu oficio, pero non lle foi posible establecerse alí como autónomo e durante cinco anos foi temporalmente para traballar na hostalería. Cando decidiu regresar definitivamente, comezou os seus labores no campo. Ten dous fillos en América e ao pouco tempo de abrir a Residencia de Río entraron el e mais a súa dona; ela desgraciadamente xa hai algún tempo que morreu.


Outro dos inquilinos desta residencia, Xosé Antonio Álvarez, tamén naceu nas terras de Montederramo e dirixiu os seus pasos a Barcelona cando aínda era un mozo. Nesta cidade traballou durante dez anos nos tranvías de igual xeito que o fixeron moitos galegos. Volveu para Galicia, pero a precariedade económica do mundo rural fixo que logo dun tempo na súa aldea decidise regresar a Barcelona e durante moitos anos afiou polas rúas desta cidade e tamén de Hospitalet. Di o señor Xosé Antonio: «Tiven que marchar porque as vacas andaban mal e tiveron varios abortos. E claro, tiven que saír para gañar a sopa». Lembra este vello afiador que no último ano que estivo en Barcelona, en 1984, andaba tirando da roda ata as nove da noite todos os días e gañaba diariamente unha media de 5.500 pesetas. Hoxe aos seus oitenta e cinco anos vive nesta residencia de San Xoán de Río e na última visita que lle fixen díxome que neste tempo en Marrubio andarían na sega da herba, pero que os traballos máis duros eran o da seitura e o da malla. Sente nostalxia cando vai visitar a aldea e contempla como as casas están agora abandonadas. Á súa mente achéganse os recordos dos anos pasados e lembra como todo estaba cheo de vida cando había vinte veciños; hoxe, por desgraza, só queda un.
Outro amigo afiador que pasa os días nesta residencia comentando cos amigos as lembranzas da vida ambulante é Castor Iglesias Fernández, nado en Madrid, pero aos poucos meses trouxérono para Paradela, ao lugar de Arriba, no concello de Castro Caldelas, onde viviu ata os 16 anos. Nese momento marchou cun curmán e con poucos coñecementos do mundo do afiado para Madrid. Aínda lembra que por afiar unhas tesoiras cobraba tres pesetas. Axiña chegou o momento da emigración masiva que dirixía os seus pasos cara á Europa e Castor non o pensou dúas veces e con só 18 anos emigrou a Suíza, país no que traballou como cociñeiro durante dez anos. Logo regresou a Madrid e nesta cidade «cheguei a ter unha clientela de moito carallo». Os anos pasaron, xubilouse e regresou a Galicia. Hai tres anos que este trotamundos entrou nesta residencia e comenta: «Aquí estou contento, non teño outro remedio. Se non tivese 72 anos e estes achaques, preferiría estar libre polas rúas de Madrid gañando a vida coa miña tarazana».

Afiadores irmandados

Moito é o que se ten falado do universo dos afiadores galegos, pero este é un tema que parece non ter fin porque del van xurdindo aspectos pouco coñecidos. Este sería o caso da existencia en Italia do chamado «Circolo Culturale Resiano» e do seu «Museo dell’arrotino» en Stolvizza, na provincia de Udine, é dicir, do museo dos afiadores. Aparecen aquí curiosas coincidencias como o feito de que este oficio tamén en Italia parece concentrarse nunha rexión concreta, como moitos destes afiadores compaxinasen o oficio co traballo no campo e tamén como moitos destes traballadores acabarían por emigrar aos Estados Unidos de América. Este colectivo italiano foi descuberto en Galicia por Florencio de Arboiro. El xa realizou unha visita a Udine e unha representación deles xa estivo en Ourense. Sería interesante seguir profundando no coñecemento mutuo destes dous colectivos afastados xeograficamente, pero con moitas similitudes profesionais e vitais. Para conseguir isto, hai tempo que a Asociación Cultural Ben-Cho-Shey intentou o irmandamento coa asociación italiana. Así, tratou de conseguir o maior apoio posible nos concellos de onde saíron moitos afiadores galegos, pero non foi posible. Hoxe, en cambio, reaparece esta posibilidade grazas á sensibilidade do novo alcalde da Pobra de Trives. Este irmandamento facilitará moito un maior coñecemento mutuo e un intercambio de experiencias entre estes dous colectivos que xa forman parte da historia dos seus pobos.


Se isto se pode levar a cabo, demostraremos que é posible a Europa dos pobos, da sociedade civil, máis alá da globalización e das frías institucións europeas presididas polos intereses económicos. Se os afiadores galegos e italianos estreitan as súas relacións, lograrán reivindicarse como protagonistas dun aspecto importante das súas respectivas historias porque nos dous casos estamos fronte a exemplos de homes que partiron de terras pobres para percorrer o mundo e poder ganar a vida coa súa industria ambulante. Esta é a outra cara da Historia, da que non ten nada que ver nin con nomes importantes nin con xestas heroicas, posto que o heroísmo destes traballadores consistía en traballar moi duramente fóra da súa terra coa industria ambulante e, cando podían, regresaban para poder subsistir na terra na que naceran. Este si que é un heroísmo con maiúsculas.

Galicia na Sagrada Familia

Desde que cheguei a Barcelona en 1963 sempre quedei abraiado diante da obra do xenial arquitecto catalán Antoni Gaudí. Anos máis tarde puiden alugar un apartamento na parte alta do emblemático edificio chamado Casa Milà, pero que é máis coñecido polo nome «La Pedrera», situado no Paseo de Gracia. Neste edificio tamén tiven arrendada durante dez anos a planta nobre sita na principal. Neste espazo, que ten unha superficie de 2.000 metros cadrados, tiven o despacho, unha galería de arte, unha emisora de radio e foi o lugar onde naceu a editorial Sotelo Blanco. Rehabilitei parte desta planta en colaboración con Joan Bassegoda Nonell, arquitecto e director da Real Cátedra Gaudí –centro de documentación que pertence á Escola Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona da Universidade Politécnica de Cataluña e que se dedica ao estudo e conservación da obra do arquitecto modernista Antoni Gaudí–. Recuperamos as portas e mais os teitos orixinais que estaban destruídos. Certamente, cando eu ocupei esa planta nobre do edificio, aínda que hoxe en día poida parecer algo incrible, atopeime cun verdadeiro atentado arquitectónico: o anterior inquilino, unha gran compañía de seguros, reciclara ese espazo para gañar funcionalidade como recinto de oficinas, pero o máis grave foi que para lograr iso tiveron que levantar moitos tabiques e desfacer unha parte dos teitos orixinais para poder situar precisamente eses novos tabiques, o aire acondicionado e grandes arquivadores. Este foi o panorama co que tiven que enfrontarme, pero antes de realizar ningunha obra pedín a colaboración da Real Cátedra Gaudí e do seu director Bassegoda Nonell.


Cando xa estaba restaurada unha parte da planta principal, emprendín alí algunhas actividades e proxectos: nacía no mellor espazo de Barcelona a editorial Sotelo Blanco. E nacía coa publicación do libro La Pedrera de Gaudí, escrito por Joan Bassegoda Nonell. Naquela planta tamén tiña a Galería de Arte «La Pedrera» e fixemos nela unha homenaxe ao grande arquitecto Antoni Gaudí co material recuperado pola Cátedra que leva o seu nome, homenaxe que tivo unha gran repercusión na sociedade barcelonesa. Cómpre salientar aquí un feito curioso, por non dicir sorprendente: os propios cidadáns de Barcelona viviron durante décadas sen prestarlles ningunha atención non só a «La Pedrera», senón á obra do xenial Gaudí no seu conxunto. Por iso hoxe sinto un lexítimo orgullo por ter colaborado na medida das miñas posibilidades no proceso de recuperación dunha parte da obra arquitectónica de Antonio Gaudí. Na actualidade, a decisiva intervención de Caixa Catalunya e a integración da obra gaudiniana no circuíto do turismo cultural lograron algo que hai tan só uns trinta anos parecería un disparate ou unha utopía. A realidade en ocasións agasállanos con estas sorpresas agradables.


Podo dicir que todo o edificio presentaba un estado de conservación lamentable e puiden recuperar a planta principal e as escaleiras de acceso, as cales volveron acadar o seu aspecto orixinal. Pero as outras plantas de «La Pedrera» seguían en mal estado de conservación e simbolizaban case un desprezo á obra de Gaudí. Tiveron que pasar varios anos ata o momento en que Caixa Catalunya adquiriu todo o edificio para emprender a súa recuperación integral e lograr convertelo no que é hoxe: o verdadeiro buque insignia da Obra Social de Caixa Catalunya. Na actualidade alberga nas súas instalacións unha intensa actividade cultural: exposicións, concertos, visitas guiadas etc. Confirmábase deste xeito que o intento que emprendín de converter ese recinto nun espazo cultural era a única maneira de recoñecer a creatividade xenial do arquitecto de Reus.


Noutro momento falarei máis polo miúdo de «La Pedrera», pero agora vou dirixir a miña mirada cara ao que é sen dúbida a obra cume deste xenial arquitecto: a Basílica da Sagrada Familia. É preciso dicir aquí que a pedra de Galicia e a intelixencia do xenial escultor galego Manuel Mallo Mallo están presentes nesta monumental obra. Hoxe en día, co interior da basílica xa rematado, para un galego resulta dobremente emocionante contemplar as columnas de máis de corenta metros de altura e os seus capiteis, que forman a parte máis espectacular do interior do edificio. E digo que resulta emocionante porque Manuel Mallo foi un galego que traballou a pedra que agora contemplamos coa mestría de calquera saga de canteiros galegos que ao longo do tempo fixeron obras monumentais en calquera parte do Estado español. Ademais a pedra que esculpía Mallo no seu taller de Begonte, na provincia de Lugo, saíra das canteiras de Fraguas, preto de Guitiriz.


¿Cantos canteiros da nosa terra saíron traballar fóra, moitos deles das terras de Soutelo de Montes, fixeron grandes obras e os seus nomes quedaron no anonimato? O escultor Manuel Mallo foi coñecido non só pola súa achega aos traballos da construción da Basílica da Sagrada Familia, senón por outras moitas obras espalladas por Galicia. Ademais foi galardoado con importantes distincións como: Medalla Castelao, nomeado Fillo Predilecto do Concello de Teo, Medalla ao Mérito do Traballo ou Insignia de Ouro dos graniteiros de Galicia. Este ilustre galego morreu en xullo do 2007. A súa contribución nesta obra universal pode servir tamén como homenaxe a moitos canteiros galegos, grandes mestres, aínda que anónimos. Hoxe en día estes oficios teñen dúas vertentes: por unha banda, os artesáns aprenden o oficio coas ferramentas manuais; por outra, teñen que estudar para valerse das máquinas e dos programas informáticos e así realizar o traballo dun xeito preciso.


O arquitecto Francisco Dapena Alfonsín, nado en Soutelo de Montes, trasladouse cando aínda era un rapaz a Barcelona con seu pai, que era canteiro. Unha vez que rematou a carreira colaborou coa dirección técnica e realizou os planos e as maquetas deste grande edificio.


Tamén aquí se deu a mesma circunstancia sorprendente que antes mencionei: durante décadas a maioría ou moitos barceloneses viviron dun xeito escéptico a construción desta obra maior de Gaudí. As obras da Sagrada Familia comezaron en 1882 a través dunha iniciativa de piedade popular encabezada por Josep María Bocabella. Foi ao ano seguinte, tras a dimisión do arquitecto Del Villar, cando o proxecto foi confiado a Antoni Gaudí. Este ideou un templo de grandes dimensións, pero do que só puido deixar definido o conxunto e algúns importantes detalles. Traballou neste proxecto e na construción do edificio ata a súa morte, en 1926. Logo, os seus discípulos e os estudosos da súa obra, entre os que se atopaba o arquitecto galego Francisco Dapena Alfonsín, proseguiron levantando a Basílica. Na actualidade contan coa axuda das novas tecnoloxías e o traballo pode facerse dun xeito máis doado e rápido, pero sempre gardando o espírito inicial ideado por Gaudí.


As obras tiveron continuidade e hoxe, xa non grazas ás colectas populares, senón a outra fonte de ingresos como é a recadación no despacho de billetes, fórmanse longas ringleiras de persoas que desexan visitar a Basílica. A xente paga dez euros por entrar, pero grazas a esta recadación incesante podemos dicir que dentro dunhas décadas estará rematada a obra da Sagrada Familia na súa totalidade. Ata hai uns anos, os cidadáns de Barcelona, cando tiñan que referirse a algo que non se remataba nunca, empleaban a expresión: «Isto durará máis que as obras da Sagrada Familia». Hoxe esta expresión carece de sentido porque a Basílica da Sagrada Familia ten o presente e o futuro completamente garantidos. A incesante afluencia de turistas, a recente visita do Papa ou a finalización das obras do túnel do AVE –estas últimas provocaron en moita xente algúns temores respecto da seguridade do edificio– sumaron e neste momento estamos ante a última etapa do proceso de construción. O home contemporáneo vive inmerso nun mundo no que todo ten que realizarse ás carreiras e ás présas, por iso pode parecernos que as obras da Sagrada Familia se están eternizando, pero, se botamos unha ollada atrás e vemos os lentos procesos de construción das antigas catedrais románicas ou góticas, os pouco máis de cen anos desta Basílica representan un prazo razoable de tempo para unha obra desta grande envergadura.

Encontro en Quintela de dous vellos amigos

Sempre que teño unha oportunidade, e adoito facelo case unha vez ao mes, visito o meu pequeno mundo de Quintela. E digo «o meu pequeno mundo» porque, á parte de visitar a casa na que nacín, gozo coa conversa que manteño con calquera dos poucos veciños que quedan na aldea e asemade tamén gozo cando percorro calquera recanto da súa pequena xeografía. Eses pequenos lugares que están vivos na memoria acompañáronme ao longo dos corenta e cinco anos que estiven na emigración. Ás veces, cando chego, é o tempo da sega da herba ou do centeo; outras veces é o momento da sementeira; se paseamos polas rúas, poderemos percibir o aroma do pan que está cocendo no forno de leña comunitario calquera dos veciños das poucas casas que quedan habitadas, e, segundo en que estación do ano esteamos, poderemos quedar admirados diante da sinfonía de cores que adquiren as follas das árbores ou cando contemplamos a cor verde dos lameiros. É unha mágoa que a xeografía física dunha cidade como Barcelona sexa sempre a mesma.


Hoxe en Quintela quedan poucos veciños pero, cando era pequeno, viviamos preto de vinte e había moitos nenos e nenas que gozabamos cando xogabamos á billarda ou aos acochos. Daquela tamén intercambiabamos niños de paxaros ou facimaos os nosos propios xoguetes...


O día 24 de xuño, día de San Xoán, recibín unha gratísima sorpresa en Quintela. Alí estaba a agardar por min o meu grande amigo Antonio Díaz, Toño, e non estaba para falar de negocios nin de literatura nin para facer unha grande enchente. Cando nos vimos, démonos unha forte aperta, pois había cincuenta e dous anos que nos deramos un abrazo de despedida en Quintela, momento no que el marchaba coa familia para Río de Xaneiro; poucos anos despois partiría eu para Barcelona. Durante moitas horas percorremos xuntos a aldea na que nacemos: visitamos todos os recantos onde xogabamos de pequenos e tamén os lugares onde pasamos moitas horas mentres pacían as vacas e as ovellas; lembramos os anos da escola e cando estivemos a piques de ter un accidente cunha bala dun fusil que meteramos nunha greta dunha parede –bala que algún veciño trouxera da Guerra–, e que coa punta dunha fouce batiamos nela a xeito de percusor para que a bala estoupase. Afortunadamente para nós, erramos e a bala non explotou. Pero como a intención era esa, metémola no medio dun fachón de palla, acendémolo e marchamos de alí ás carreiras ata un lugar seguro para contemplar como pouco despois estouraba sen causar ningún dano. Toño sempre foi moi mañoso e facía de todo. Un día construímos unha escopeta co bastón dun daqueles paraugas chamados familiares. A escopeta imitaba á que podía ter un cazador e dentro dun cartucho metiamos un petardo que un mecanismo facía que estoupase sen maiores consecuencias, pero un día metemos dous e a escopeta rebentou en anacos. Tivemos sorte, non pasou nada e todo quedou nun bo susto. Despois fomos ata a Pena do Porteleiro, onde fixemos na nosa infancia debuxos e gravados nas pedras mentres os rabaños de ovellas comían unhas carqueixas ou uns carpazos no monte. Outras veces, a xeito do que facían os ferreiros ou daqueles que lles vendían o carbón, faciamos un oco, enchiámolo de cozas, cubriámolas con terróns e, a través dun pequeno respiradoiro para que saíse o fume, as cozas ían ardendo amodiño durante dous días ata que se convertían en carbón.


Toño daquela era moi bo debuxante. Un día fora coa nai á feira que había no Castro, e diante do castelo comezou a debuxar a fortaleza con todo tipo de detalles. Cando lle preguntei por aquel debuxo, díxome que o conservaba na súa casa en Río de Xaneiro.


Toño é un sentimental e comentoume que se emocionara cando chegou a Quintela. Dirixiuse ata a que fora a humilde casa onde nacera e atopouna rehabilitada como garaxe. E alí amosou o seu desgusto cando viu que cambiaran a porta de madeira por unha de chapa metálica. Máis tarde fomos ata a aldea de Toutelle, lugar no que nacera súa nai, e nada máis chegar foi visitar a casa onde pasara tantas xornadas cos seus tíos e avós. Atopou a casa aínda en pé, pero baleira. Alí estivemos cun veciño que lle falou da familia, momento no que Toño se emocionou. Logo decidimos ir ata A Cubela e a Toño gustoulle como está porque, aínda que só ten xente durante as fins de semana, os seus habitantes restauraron con moito gusto a aldea e mantiveron as casas tradicionais de madeira e de pedra.

É curioso que non falásemos nin de Río de Xaneiro nin de Barcelona nin de Santiago de Compostela. Naqueles momentos só tiñamos ollos e palabras para ver e lembrar os anos que pasamos xuntos en Quintela.

Presentación do libro: Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media, de Carlos Callón

O día 28 de xuño presentouse na Libraría Couceiro de Santiago de Compostela o libro Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media, de Carlos Callón.


Esta obra gañou o décimo sexto Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais 2011. Un Premio que promoven conxuntamente os concellos de Allariz e de Castro Caldelas e as fundacións Vicente Risco e Sotelo Blanco. O xurado desta edición estivo formado por Fernando Acuña Castroviejo, Teresa Devesa Graña, Luís Martínez-Risco Daviña, Xosé María Eguileta Franco e Francisco Fernández Rei.


Na acta do xurado di que «acordaron por unanimidade concederlle o Premio a este ensaio onde o autor reflexiona sobre a problemática da homosexualidade masculina e feminina na Idade Media, a partir do corpus lírico galego medieval (particularmente as cantigas de escarnio e maldicir) e de textos historiográficos e xurídicos. Analízase con detalle o nacemento dos prexuízos homófobos nos séculos XI e XII e a súa posterior consolidación na Baixa Idade Media».


O libro presentouno o amigo, catedrático de Filoloxía Románica da Universidade de Santiago de Compostela, académico numerario da Real Academia Galega, secretario do Consello de Redacción da revista de pensamento crítico A Trabe de Ouro e representante da Fundación Sotelo Blanco neste Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais, Francisco Fernández Rei. E tamén participamos no acto o autor do libro premiado, Carlos Callón e mais eu.


O profesor Fernández Rei falou polo miúdo dos temas que aparecen nos capítulos do libro e o autor, Carlos Callón, fixo unha exposición breve do seu ensaio para, deseguido, levarnos por algúns lugares de Santiago de Compostela e falarnos da homoxesualidade na Idade Media nesta cidade.


Carlos Callón é profesor de Lingua e de Literatura galega en Secundaria, investigador sobre literatura e sociolingüística, e activista cultural. Preside na actualidade A Mesa pola Normalización Lingüística e a Fundación Vía Galego e é portavoz nacional da plataforma unitaria Queremos Galego. Ademais, tivo a honra de ser concelleiro na súa vila, Ribeira; foi membro do Consello Asesor de Radio Televisión Española en Galicia, presidente do Comité de Estado da Axencia Europea de Linguas Minorizadas e é autor de varios libros e de moitas colaboracións en prensa.


En nome de Sotelo Blanco Edicións deille ao amigo Carlos os parabéns polo Premio acadado, e agradecinlles aos membros do xurado o traballo que desenvolven cada ano e que fan posible que este premio sexa un referente na cultura galega á hora de dar a coñecer os mellores traballos ensaísticos que abranguen as cienciais sociais (antropoloxía, historia, sociolingüística, economía, socioloxía etc.).

28 de xuño, unha primavera menos para a lingua galega

Este día 28 de xuño aconteceu un feito que considero gravísimo para a sociedade galega. A desaparición do xornal Galicia Hoxe é o fracaso do pobo. Quen non apoia a lingua que nos legaron os nosos ancestros, quen non quere un medio de comunicación independente e crítico, quen sente noxo por aqueles que loitamos todos os días do ano por manter aberta a fiestra da cultura no noso idioma, non merece ter o leme do goberno da nosa terra. É hora de deixar de lembrar o 17 de maio, o Día das Letras Galegas e o epitafio das mil primaveras máis para o galego. Moita xente estará contenta hoxe e outros xustificarán o peche do xornal Galicia Hoxe dicindo que, se unha empresa non é viable, hai que pechala. Pois ben, pechemos todas as empresas galegas, e podemos chegar ao absurdo e comezar pola que máis debe: a Xunta de Galicia. Vivimos nun país absurdo; e en Cataluña isto non pasaría nunca. Neste día desaparece un medio de comunicación, pero todos perdemos algo máis. Uns homes e mulleres perderon hoxe o seu posto de traballo nun medio de comunicación que loitaba todos os días por saír ao mercado e amosarnos as novas da nosa terra na nosa lingua e dun xeito independente. Sempre tiven as portas abertas deste xornal e sempre acolleron os meus artigos coa mellor disposición e nunca padecín ningún tipo de censura. Deséxolles a estes profesionais que atopen un traballo axiña, porque o merecen. Gustaríame ver e animaría a todos os editores da prensa escrita galega que o fixesen na nosa lingua. Ese día poderiamos dicir que algo está cambiando en Galicia.

Despois da indignación, ¿que?

Estas últimas semanas estamos vendo como se manifesta nas prazas a indignación de moitas persoas novas, e tamén das que non son tan novas, traballadores en xeral que están parados e que non atopan un posto onde desenvolver a súa actividade profesional. Certamente, realizan acampadas e manifestacións dende o 15-M, e tentan explicarlle á cidadanía o motivo da súa indignación. Todas estas persoas pertencen a grupos sociais moi diversos e forman un conxunto de intereses heteroxéneos. Así, podemos ver neles moitos homes e mulleres que están no paro, traballadores que están nunhas condicións laborais penosas, estudantes que remataron as carreiras e non teñen a curto prazo unha saída profesional, pensionistas que perciben do Estado unhas pensións ridículas ou persoas novas que quedaron no paro e son vítimas dos abusos dos bancos a través das hipotecas que agora non poden pagar e ven como quedan sen casa e teñen que seguir pagando o resto da súa vida unha vivenda que nunca posuirán. Estas voces son distintas entre si por estes motivos que acabo de dicir e por iso o movemento desta xente indignada aparece hoxe como unha explosión diante da sociedade en xeral.


Podemos entender absolutamente os motivos para que se indignen todas estas persoas ou estes sectores sociais, pero mantense nunha nebulosa o seguinte paso: ¿Cara a onde vai este movemento? ¿Como se articula a partir de agora a organización de algo que xa non será unha protesta, senón que debe ser unha estrutura organizada con eficacia? O certo é que sen organización estable o movemento 15-M pode acabar por se converter nunha simple anécdota, en algo que non deixe pouso no conxunto da sociedade. Curiosamente, os partidos políticos, todos sen excepción, están coincidindo na defensa da democracia parlamentaria, pois, como é sabido, no Parlamento están os representantes elixidos polo pobo. Esta defensa fana organizadamente porque saben que sen unha estrutura organizativa nada pode defenderse. En calquera caso resulta curioso que ante un feito excepcional como este coincidan ideoloxías distintas e incluso opostas. Polo tanto, a democracia presenta, ás veces, estes paradoxos e só temos que ver as novas alianzas que se están a dar en Estremadura ou nalgúns concellos.


Temos que admitir que na clase política figuran moitas persoas que actúan de boa fe, con honradez, pero adoito quedan afogadas pola maquinaria dos partidos e polo propio funcionamento parlamentario. E por se fose pouco, resulta que estes partidos políticos están suxeitos cada vez máis á disciplina europea, a unha Unión Europea que hoxe por hoxe funciona no eido económico con actitudes moi claras: dende a UE falan dos rescates de Grecia, Irlanda e Portugal, pero en realidade están a dicirnos que hai que rescatar os grandes números da economía, e esta hoxe por hoxe está nas mans dos bancos. As entidades financeiras sanearon as súas contas en todos os países europeos e fixérono con cartos públicos; e estes cartos, en teoría, pertenecen ao conxunto dos cidadáns. Pois ben, resulta que esta axuda dos Estados aos bancos deixou os diferentes países nunha situación, en moitos casos, crítica. Nos próximos tempos poderemos asistir a unha reactivación das actividades financeiras e, ao mesmo tempo, veremos como a crise será máis fonda nos Estados e estes actuarán con máis recortes sociais.


Se os Estados que compoñen a UE, a través da maquinaria organizativa e estrutural, non foron capaces de arrepoñerse ás entidades financeiras, ¿que pode facer un movemento heteroxéneo e difuso que ata o de agora basea todo nos acordos asemblearios? Cómpre que non esquezamos que estes acordos, por moi sensatos que sexan, poden quedar estancados ou, o que é peor, manipulados antes de pórse a andar. Aquí poden entrar en xogo os intereses partidistas ou sindicais que acabarían por desvirtuar o arranque deste proceso de propostas. E xa se ouviron voces neste sentido: algún concelleiro xa se declarou «antisistema» e algún político, con máis sentido do ridículo, declarou que algunha das reivindicacións dos indignados son razoables e asumibles. En calquera caso, son algúns exemplos de como a democracia parlamentaria pode acabar desvirtuando o movemento 15-M.


Pero agora tamén convén reflexionar sobre a capacidade dos nosos representantes políticos para que fagan política de verdade. Na actualidade están demostrando, no Estado español e no resto da Unión Europea, que realizan moi ben a política que marcan os bancos. Certamente, as entidades financeiras sempre estiveron por riba dos réximes políticos, fosen ditaduras ou democracias, así lograron obter suculentos beneficios. Os políticos parecen estar secuestrados nun círculo vicioso e procuran defender o saneamento dos bancos ou do gran capital antes que atender as políticas sociais que estaban nos seus programas electorais. Se isto o fan ben e con habilidade, con toda a seguridade do mundo poderán seguir sendo políticos do partido que sexa. Pero se cometen erros nestas tarefas, que ninguén pense que se retirarán da política, é dicir, sairán elixidos nas listas electorais ao Parlamento Europeo. Aquí poderán vivir placidamente a nova etapa da súa vida política con grandes soldos e dietas nese «cemiterio de elefantes».


Como todos e todas poderán apreciar nestas liñas, os motivos que temos para indignarnos son moitos e variados, pero a grande onda dos poderes económicos actúa como un verdadeiro tsunami e resulta imparable a súa forza destrutiva; deste xeito, e ata o momento presente, é infinitamente máis eficaz que as acampadas ou as manifestacións. É evidente que a protesta trae como consecuencia un certo alivio ou unha pequena satisfacción no movemento, pero só vai servir para seguir aguantando as contradicións dun sistema que aínda que se chame democrático non serve realmente para o conxunto da sociedade nos seus múltiples e diversos intereses. Pola contra, os partidos políticos e os poderes económicos representados polos banqueiros teñen as súas liñas perfectamente trazadas. No primeiro caso, a través das eleccións: os partidos políticos sempre prometen que traballarán para resolver os problemas do pobo, pero despois esas promesas van para o faiado durante catro anos. Deseguido, aparecen as liñas marcadas polo capital, que é o que ten o verdadeiro poder. Polo tanto, a política que van levar a cabo os partidos políticos vai ser a que deseñaron as entidades financeiras para desgraza dos sufridos cidadáns.


Todo o que acabo de escribir pode dar a impresión dun pesimismo radical, pero non é esta a miña intención. Cómpre seguir vendo a realidade futura cun certo optimismo. Isto é o que ocorreu co movemento do Maio francés do 68. Aparentemente, a curto prazo o movemento desapareceu sen maiores consecuencias, pero pasado o tempo puidemos atoparnos con actitudes e posicións críticas que dalgunha maneira teñen as súas raíces naquel movemento. Convén pensar que o que estamos a vivir con toda esta xente indignada pode dar tamén os seus froitos máis adiante. Aí está a esperanza porque, en definitiva, moitos dos rapaces e das rapazas que están protestando hoxe ocuparán o día de mañá as responsabilidades dentro da sociedade. Se o movemento non dese ningún froito, o futuro vai ser moi negro para a sociedade e, o que é peor, seguirá a ter a cor dos cartos.

Os cogombros e a nova emigración que se aveciña

Durante a segunda metade do século XX o Estado español fachendeou de ser o país do sol, do turismo e dos emigrantes. O turismo e mais a emigración achegaron moitos cartos ás arcas do Estado, pero en todas as comunidades non luciu o sol do mesmo xeito nin tampouco padeceron de igual maneira a sangría da emigración. Os andaluces, os estremeños e mais os galegos fomos as principais vítimas daquilo que en Europa se chamou «o milagre económico alemán».

As comunidades mediterráneas e andaluza viviron ao mesmo tempo o drama da emigración e o maná do turismo. Estes emigrantes, cando chegaban aos seus países de destino, eran recibidos como man de obra eficaz e tiñan facilidades para atopar un traballo, cousa que en España se lle negaba. Concretamente, Alemaña foi o escenario máis importante deste traslado masivo de man de obra española. Pero os tempos cambiaron e actualmente o Estado español xa non exporta emigrantes, senón que os importa: é o mundo ao revés. Hoxe en día mantense a explotación turística, pero substituíu a exportación de homes e de mulleres por froitas e hortalizas. Alemaña, precisamente, é un destino importante da produción agrícola española. E ata o momento as cousas parecían ir relativamente ben, pero nestes días a boaventura desapareceu para os agricultores. E todo isto non foi por culpa deles nin dos excelentes produtos que exportamos, senón pola precipitación dunhas declaracións irresponsables por parte duns alemáns que sempre tiveron fama de ser estritos e rigorosos. Os cogombros eran excelentemente ben acollidos en Alemaña e no resto da Unión Europea, dun xeito similar a como foron recibidos os emigrantes anos atrás. As falsas acusacións provocaron que os agricultores españois visen como o seu medio de vida quedaba seriamente danado. De pouco vai servir que Alemaña dea marcha atrás nas súas declaracións iniciais; os cogombros quedaron marcados porque os medios de comunicación alemáns informaron da nova que deron as autoridades sanitarias do país e alertaron de que a bacteria E.coli estaba neste produto importado de España; así, as primeiras informacións dicían que o problema estaba na orixe, no lugar onde se produce, e non no destino; polo tanto, a xente decidiu deixar de mercar os cogombros cando soubo que había varias vítimas mortais provocadas pola devandita bacteria. Galicia, por unha vez, quedou á marxe desta crise e salvouse sinxelamente porque a nosa produción agrícola non ten o volume suficiente como para botarse á exportación deste produto cara aos países europeos. E non temos ese volume porque unha gran cantidade das nosas terras xa non se traballan ou están abandonadas. Se botamos unha ollada ao pasado, as autoridades alemás analizaron os emigrantes españois dos anos sesenta antes de abrir o mercado de traballo. Nisto os alemáns foron moi estritos, pero non parece que aplicasen o mesmo rigor á hora de analizar os alimentos que consomen, sexan estes de orixe estranxeira ou propia. Se serviu para algo este lamentable episodio foi para desmontar un dos mitos que os españois tiñamos moi asumido: a superioridade alemá en todos os terreos. Pero neste caso non foi así, e no terreo da agricultura e dos controis sanitarios respecto dos alimentos están fallando. ¿Como se pode entender que un país que ten varios centos de universidades, ducias de institutos de investigación etc. non estea á altura da que sempre se gabou en materia de investigación? Coido que estamos a vivir tempos de grandes desmitificacións e, se lembramos agora o caso que aconteceu hai uns meses en Xapón respecto da central nuclear de Fukushima, parece que as cousas non están tan ben e a relaxación en materia de investigación ou a falta de investimentos dos países pode levarnos a futuros desastres.

Agardemos que proximamente os cogombros cheguen aos mercados europeos limpos de toda sospeita. Nestes momentos, por mor da grave situación económica no Estado español, a xente nova comeza a formularse a idea de marchar a outros países. Pero desta volta xa non vai emigrar para traballar no sector da construción ou da hostalaría tal como aconteceu na década de 1960, agora esa emigración será máis selectiva e sairá máis preparada, é dicir, enxeñeiros, médicos, enfermeiras etc. Formáronse nas universidades españolas para que puidesen ter un traballo aquí e agora marchan. ¿Pensou algún responsable político canto investiu o Estado en materia educativa e universitaria na preparación deses mozos que agora van emigrar porque non atopan traballo aquí? Cando se proxectou a Unión Europea, ¿era este o obxectivo que tiñan planificado? ¿Non será que os países mellor situados economicamente na Unión Europea se beneficiarán do traballo que desenvolven outros países e provoquen así unha gravísima diferenza entre os países ricos e os países pobres dentro da propia Unión?

Como todos sabemos, en Galicia, por desgraza, xa tivemos experiencias neste tipo de situacións, pois foron milleiros de paisanos os que abandonaron a terra para colaborar no milagre económico alemán e dos países máis desenvolvidos da antiga Europa. O prezo que aínda está a pagar Galicia por isto non é outro que o do abandono dos campos e das aldeas, unha factura que rachou completamente a situación de equilibrio que había entre o campo, a vila e a cidade. Agora marchará a xente preparada nas universidades galegas para traballar noutros países porque o tecido empresarial galego non é capaz de absorber esa man de obra e poder darlle unha oportunidade de traballo. Certamente, pecharon moitas empresas e outras están deslocalizando a súa actividade empresarial en países que están en vías de desenvolvemento, é dicir, nestes lugares pagan menos polo traballo realizado e o produto poñerase á venda no mercado cun valor superior, como se o produto se fixese nun país desenvolvido, deste xeito terán máis beneficios as grandes empresas. Non tento descubrir nada, é o sistema capitalista puro e duro que rematará un día por rebentar a Unión Europea.

Mentres tanto, en Galicia somos máis listos e apostamos por un cabalo gañador a través da magnífica Cidade da Cultura. A este lugar chegarán milleiros de persoas de todo o mundo para admirar unha construción faraónica que aínda está sen rematar e que será de grande utilidade no futuro. Da mesma maneira que milleiros de emigrantes galegos regresaron para pasar os seus derradeiros anos na súa terra, é de agardar que os licenciados ou investigadores galegos que terán que desenvolver o seu traballo fóra de Galicia volvan cando estean xubilados. Nese momento a Cidade da Cultura cobrará todo o seu sentido: non producirá cultura, pero será un lugar dignísimo no que eses xubilados disertarán sobre as investigacións que fixeron durante a súa vida laboral no exterior; un marco incomparable este do monte Gaiás no que poderán ver rematado o Teatro da Ópera, o cal, como todos agardamos ferventemente, será o primeiro da Unión Europea, o máis admirado polas súas dimensións e deseño. Pero pouco importarán as representacións operísticas ou teatrais, daquela xa non haberá xente preocupada pola cultura nin terá cartos para pagar un billete para ver unha función porque aínda estará pagando a hipoteca do piso que lle quitou o banco ou a caixa de aforros no momento actual. Pero que ninguén esqueza isto: ¡Para listos, nós!

[Este texto foi publicado no xornal Galicia Hoxe, 13-6-2011]

A Ribeira Sacra: un patrimonio natural desaproveitado

Temos que aprender moito da nosa propia historia: daquilo que fomos e de como vivimos neste recanto do mundo que é Galicia. Digo isto porque quero facer algunhas reflexións sobre un dos nosos patrimonios naturais que ofrece en teoría atractivos suficientes como para se converter nun reclamo turístico e cultural de primeira orde.

Estou a falar das terras da Ribeira Sacra, un espazo natural que, no estado no que se atopa hoxe en día, provoca unha serie de reflexións que non están exentas dunha actitude de denuncia. Certamente, nesta zona asentáronse ao longo dos séculos varias comunidades relixiosas que souberon subsistir e que nos deixaron un patrimonio cultural e artístico a través de igrexas ou de mosteiros dos que cómpre salientar o de Santo Estevo de Ribas de Sil, convertido hoxe en Parador Nacional; o de San Pedro de Rocas, o de Santa María de Montederramo etc. Estas comunidades foron núcleos de vida relixiosa e cultural principalmente, pois seguiron a máxima de ora et labora. En efecto, ademais de atenderen os oficios relixiosos, os monxes que alí se asentaron déronnos unha sabia lección de como sacarlle proveito, no mellor sentido da palabra, a todos os recursos naturais destas terras: cultivaron os viñedos, coidaron dos grandes soutos de castiñeiros e, debido ao microclima da zona, nas súas hortas tiveron todo tipo de froitos e de hortalizas, mentres o gando podía pacer nos verdes prados. Demostraron co traballo e coa oración que o ser humano e a natureza podían convivir perfectamente en harmonía. Hoxe, en pleno século XXI, sorprendémonos ao ver como aqueles monxes decidiran instalarse nesta comarca tan remota, que entón estaba completamente illada. Non podemos esquecer que o mosteiro de San Pedro de Rocas, sito no concello de Esgos, é o máis antigo de Galicia e as súas orixes remóntanse ao ano 573; o de Santo Estevo é do século X, pero tamén as orixes datan dos séculos VI e VII; e o de Santa María de Montederramo é do ano 1124. Certamente, lograron vivir aquí durante séculos e fixérono a través da construción e de futuras ampliacións dos magníficos mosteiros que na actualidade son a pegada da capacidade que pode ter a vontade humana. Esta vontade, curiosamente, parece hoxe debilitarse, pois a actual Ribeira Sacra presenta unhas contradicións que non acaban de entenderse. Cando os monxes abandonaron estas terras, produciuse unha primeira crise nesta comarca; así, as construcións monásticas acabaron sendo utilizadas como compartimentos repartidos entre os veciños —é o caso de Santa María de Montederramo— ou abandonados totalmente —San Pedro de Rocas ou Santa Cristina de Ribas de Sil—. Deseguido, as terras continuaron a ser cultivadas en réxime de minifundio, que é un dos sinais de identidade do traballo na nosa terra, e mantivéronse os cultivos tradicionais das viñas, do coidado dos castiñeiros e das árbores froiteiras das que se ocuparon non só as xentes das distintas aldeas situadas nas ribeiras do Sil e do Miño, senón tamén por xentes das parroquias da montaña que tiñan nesta zona soutos ou viñedos. A agricultura subsistiu, pero xa non se construíron máis mosteiros, os cales enriqueceron e fixeron que tivese un carácter singular toda a Ribeira Sacra. A mediados do século XX atopámonos unha vez máis nesta zona cunha mostra da actividade humana, esta vez apoiada polas técnicas do momento. En efecto, construíronse os grandes encoros e toda a Ribeira adquiriu unha nova fisionomía, pero a construción dos devanditos encoros supuxo, todo hai que dicilo, o pagamento dunhas indemnizacións miserentas. Que cantidade de diñeiro pode compensar a perda definitiva das terras nas que subsistiron alí moitas xeneracións? Mentres os encoros comezaban a producir electricidade, moitos campesiños tiveron que abandonar as súas casas, facer as maletas e emigrar. Esta electricidade non beneficiou de ningún xeito os habitantes da Ribeira Sacra nin os galegos doutras comarcas porque dende o prinpicio toda esa enerxía producida en Galicia estaba destinada á exportación. Outra pregunta que alguén tería que contestar sería: Por que os campesiños da Ribeira Sacra non se beneficiaron en ningún aspecto da presenza da técnica na súa propia terra? Certamente, as infraestruturas públicas da zona continuaron a estar nun estado precario, e non podemos esquecer que hoxe toda esta comarca está marxinada do resto de Galicia a pesar da imaxe contraria que intentan dar os políticos e as distintas Administracións cando publican libros e folletos turísticos enxalzando as belezas naturais da Ribeira Sacra. Pero cómpre saber que para acceder a estes lugares e contemplar as marabillas que nos ofrece a natureza o visitante ten que pasar pola peripecia de facer un percorrido que resulta moi dificultoso e atoparse así cunha deficiente estrutura viaria e, amais, cunha escasa oferta hostaleira na zona
Seguindo co tema dos encoros, é preciso dicir que as empresas fornecedoras de electricidade achegaron os avances da técnica a esta comarca. Pero aquí cómpre facer unha reflexión: eses avances técnicos poden entenderse como unha contribución ao melloramento das condicións de vida humana, pero tamén como unha simple invasión que acaba por prexudicar ou, cando menos, por desfavorecer a vida cotiá dos homes e das mulleres do lugar. Como exemplo do primeiro caso poderiamos citar a chegada da electricidade ás zonas rurais da comarca, aínda que é certo que a devandita chegada se levou a cabo máis polo esforzo dos veciños que polas facilidades que ofreceron as empresas produtoras de electricidade, pois acabaron por prexudicalos ben porque asolagaron lugares enteiros (como foi o caso de Santa Marta) ben porque provocaron a expropiación das terras, o que obrigou a unha parte dos veciños a ter que emigrar forzosamente. Malia todo isto, é de xustiza que recoñezamos que a chegada da electricidade acabou por mellorar o nivel de vida de todos aqueles que continuaron a vivir nestas terras. Como exemplo do segundo caso, é dicir, da implantación da técnica como unha intrusión ou como unha invasión, a construción dos encoros non supuxo de ningún xeito unha mellora, pois non se preocuparon de facer unhas infraestruturas básicas para saír do illamento. Polo tanto, a rede viaria de estradas continuou a ser a mesma tras a construción destes encoros, os lugares e as aldeas da Ribeira Sacra seguiron a padecer un mal endémico que en boa parte chega ata os nosos días a pesar da promoción turística actual. A enorme riqueza que supuxo a produción de electricidade non reverteu nin na comarca nin nos seus homes e mulleres; non se crearon novos postos de traballo, agás aqueles que foron necesarios para as tarefas da construción dos devanditos encoros; convén que se saiba tamén que moitos deles se crearon en condicións case que infrahumanas. Respecto de todo isto, paga a pena botar unha ollada atrás e facer unha referencia a outro caso semellante: a construción do Canal de Panamá. Unha obra que comezou no ano 1881 e logo de moitos avatares por cuestións políticas e financeiras puido inaugurarse o 15 de agosto de 1914. O Canal ten 68 km de lonxitude, aos que hai que engadirlle 11 km limitados por boias na zona do Atlántico e outros 3 km na parte do Pacífico; a profundidade oscila entre os 12 e 14 m e a anchura varía entre 90 e 350 m. Nos traballos desta obra participaron moitos galegos e os comentarios que nos deixaron a xeito de denuncia foron as durísimas condicións de vida ás que estaban sometidos. Non podemos esquecer que esta construción se fixo fundamentalmente dun xeito manual e con poucos medios técnicos. Afortunadamente, nos encoros da Ribeira Sacra, corenta anos despois, os obreiros puideron dispoñer dunha maquinaria e dunhas técnicas máis adiantadas, pero isto non evitou que as condicións de vida dos traballadores continuasen a ser moi precarias. A man de obra foi fundamental para levar a cabo estas construcións e moitos paisanos da comarca tiveron que vivir sometidos a unhas condicións durísimas de traballo. Logo dunha xornada interminable, uns podían durmir nuns barracóns prefabricados e outros tiñan que se desprazar varios quilómetros a pé ata a aldea.

Polo tanto, a construción dos encoros na Ribeira Sacra provocaron que moita xente tivese que emigrar, as precarias infraestruturas fixeron que a vida non fose máis doada para as persoas dos lugares e das aldeas e os beneficios da produción eléctrica non repercutiron na comarca. Diante deste panorama, a única alternativa que pode contemplarse en pleno século XXI é a de consolidar a proxección turística da zona a través dos recursos paisaxísticos e naturais que conserva. Está moi ben que se editen libros e que se repartan folletos turísticos nas diferentes feiras do sector para promocionar a Ribeira Sacra, tamén é positivo ofrecer o servizo do catamarán polas augas dos encoros, pero isto non é suficiente, xa que permanecen os problemas e as inxustizas de sempre: os enormes beneficios que proporcionou a produción de enerxía eléctrica non se viron reflectidos na vida cotiá das xentes da comarca. Unha vez dito isto, penso que sería de xustiza que algúns deses beneficios se destinasen á consolidación das posibilidades turísticas da Ribeira Sacra. E esta consolidación pasa por unha mellora na rede viaria, a cal traería como consecuencia a creación dunha infraestrutura hostaleira e de restauración na zona. Este é o único camiño para lograr que o turismo na comarca non se limite a unha xornada de paseo nun catamarán, senón que temos que acadar que se prolonguen as estancias; deste xeito poderíase dinamizar dunha forma máis activa a economía da zona e, polo tanto, dos seus paisanos. Este relanzamento social, económico e cultural da Ribeira Sacra debería de completarse coa promoción nos medios de comunicación dos nosos produtos naturais de primeira calidade, pois seguen a ser os verdadeiros sinais de identidade da comarca: os viños, os produtos obtidos do porco —os chourizos, os lacóns, os xamóns, os roxóns etc.—, a recuperación dos soutos —a castaña foi un alimento básico nas aldeas e hoxe en día podemos facer con ela tortas, doces etc.—, a gran variedade de alimentos que nos fornece a horta, as árbores froiteiras etc. A calidade de todos estes produtos merece unha atención especial, pois a súa promoción exterior levaría consigo o aumento da produción e, como consecuencia desta, a creación de postos de traballo na Ribeira Sacra. Así, ao meu entender, é como se poderían recuperar as terras que están abandonadas en moitas aldeas da zona. En definitiva, do que se trataría é de darlle o verdadeiro valor a todo o patrimonio tradicional que durante séculos permitiu a subsistencia e que na actualidade considero que pode ser un elemento decisivo para manter e, en moitos casos, revitalizar moitas aldeas da comarca. Polo tanto, con intelixencia é posible exportar algo máis que electricidade, agora temos que saber vender todas estas riquezas naturais.

A Ribeira Sacra é algo máis que unha paisaxe, pois nela viviron ao longo da historia moitas xeracións de galegos e de galegas. Actualmente este hábitat está en clara regresión e non chega só con recuperalo para o turismo, senón que é fundamental que volva ter vida. Para acadar todo isto, cómpre recuperar dalgunha maneira as formas tradicionais de produción agrícola, é dicir, vender os produtos naturais como sempre se fixo. A recuperación da presenza humana iría ligada ás novas alternativas que nos ofrece o mercado a través de novos negocios de hostalería e de restauración; e se a todo isto podemos engadirlle o turismo cultural, penso que este espazo quedaría revitalizado a través da xente que vive nel e dos futuros visitantes. Esta proposta que acabo de expoñer penso que ten que enmarcarse nun contexto de actuacións políticas máis amplo, e para isto hai que ser ambiciosos e potenciar decididamente todo o rural galego. Deste xeito podemos evitar que zonas como a Ribeira Sacra corran o perigo de converterse nunha paisaxe despoboada. Hai quen pensa que estes lugares subsisten por si sós, pero nada máis lonxe da realidade: os fermosos bosques de castiñeiros xa non se limpan e agora producen silveiras en vez de castañas, a maior parte dos viñedos están ermos e agroman por todos os sitios os toxos e as xestas en vez de acios de uvas... e os edificios monásticos, se non se coidan, acabarán por converterse simplemente en ruínas. Hai que potenciar, polo tanto, as posibilidades turísticas da Ribeira Sacra, pero sempre partindo da idea de que o home do século XXI pode gozar da beleza desta terra como o puido facer o de épocas anteriores, e para iso non hai outra fórmula que impulsar políticas a prol da vida estable en toda a zona. Esta xente poderá vivir dignamente se o xeito tradicional de produción está actualizado coas novas ferramentas máis modernas; deste xeito poderá ter un traballo máis levadío; por outra banda, o turismo incrementaríase, pois a xente podería decatarse de que a Ribeira non se ve nun só día e, deste xeito, prolongaría a súa estadía no lugar, co conseguinte aumento dos ingresos por diferentes motivos xa mencionados. A conxunción de ambos os dous obxectivos garante así a recuperación da zona, máis alá das distincións simbólicas como podería ser que declarasen a Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade. Ese é só un recoñecemento que podería supoñer unha serie de axudas da Unión Europea, pero, se estas axudas non se invisten con bo criterio, non serven para nada, e aquí do que se trata é de recuperar un espazo dun xeito equilibrado. As propostas que aquí presento non son unha utopía, pois existen exemplos en Galicia que nos demostran que é posible a recuperación do hábitat humano a partir do que podemos chamar «reciclaxe das formas de produción». Temos un claro exemplo disto na vila de Allariz. Moitas persoas vivían tradicionalmente dos oficios que se complementaban cos traballos na terra. Estes oficios desapareceron, pero o seu espazo foi ocupado por outras novas formas de actividade centradas fundamentalmente no turismo. Esta «reciclaxe» supuxo non só a recuperación de fermosos muíños ou dos curtidoiros destinados hoxe á hostalería ou á restauración, senón que se recuperou tamén na zona urbana o contorno, a paisaxe que complementa fundamentalmente a nova oferta desta vila. E todo isto supuxo unha nova posibilidade de vida humana neste núcleo. Polo tanto, o obxectivo fundamental é recuperar espazos para o turismo, deste xeito, restablecemos a presenza humana nestes lugares nos que a emigración endémica fixo entrar en crise moitas comarcas de Galicia.

Volvamos agora á Ribeira Sacra. Os monxes da Idade Media foron capaces de habitar estas terras e de subsistir cos seus produtos; e fixérono, como non podía ser doutra forma, cos rudimentarios medios que tiñan naquela época. Se eses homes foron capaces de asegurar aquí a súa subsistencia, como non vai ser capaz de facelo o home do século XXI cos avances tecnolóxicos? Pero o que non debe de esquecer este home contemporáneo é de que a ciencia e a técnica van acompañadas de algo tan fundamental como é o sentido común; un sentido que demostraron ter esas comunidade de monxes e, por suposto, os campesiños que ao longo das xeracións constituíron a paisaxe humana da zona. Con frecuencia as achegas económicas non garanten por si mesmas a desexada recuperación, pois teñen que ir acompañadas dunha sensibilidade fundamental para respectar a identidade auténtica das nosas comarcas. Para concluír estas liñas, quixera deixarlles unha mensaxe aos homes e ás mulleres que se dedican á política. Moitas veces actúan dende a frialdade e dende o illamento dos seus despachos oficiais, pero os investimentos e, en xeral, as políticas de recuperación para que sexan eficaces teñen que facerse cos pés no chan e con coñecemento do que se ten entre mans. Estas dúas cousas están presentes no campesiño que continúa a vivir na terra, pois recibiu en herdanza un xeito de vida que foi capaz de explotar. Os paisanos teñen moito que dicir á hora de formularse unha recuperación coherente da Ribeira Sacra, e esta recuperación ten que ser respectuosa coa identidade básica da comarca e non pode supoñer unha simple invasión de proxectos sen criterios que acaban por ser pouco rendibles e que, en definitiva, traizoan o obxectivo básico de recuperar a vida humana dunha forma estable.