Cartas á carta

As Ramblas barcelonesas sempre nos sorprenderon pola heteroxeneidade dos seus persoeiros e polo ambiente. Este paseo supuxo para os emigrantes galegos un punto de referencia fundamental, xa que une a céntrica Praza de Cataluña —praza que durante moitos anos serviu como punto de encontro dos galegos os domingos pola tarde— co porto. Daquela tamén era un paso obrigado para poder asistir ás salas populares de baile que había na faldra da montaña de Montjuïc e que frecuentabamos os paisanos galegos. A través deste emblemático paseo barcelonés podiamos chegar ata o edificio que albergaba, e aínda alberga hoxe en día, o Centro Galego, que está moi cerca do Gran Teatro do Liceo. En medio deste heteroxéneo paseo podiamos atopar quioscos de prensa, postos de flores ou de paxaros e tamén algo que quedou gravado para sempre na memoria: na entrada do Palacio da Virreina había uns humildes postos de madeira e no seu interior os escribentes agardaban polos clientes que desexaban escribir cartas. Cómpre dicir que naqueles anos había moita xente que era analfabeta e acudía a este tipo de servizos. As cartas podían estar dirixidas aos familiares que estaban na aldea, pero tamén se facían cartas de amor ou para dar unha mala nova, por exempo, a morte dalgún veciño ou amigo emigrante. O escribente, polo xeral, tiña un modelo prefixado para cada ocasión. Todo isto pode parecer máis propio do século XIX, pero o certo é que as miñas lembranzas deste servizo epistolar son dos primeiros anos da década de 1960. Certamente, estes escribentes, ou máis especificamente amanuenses, levaron a cabo unha importante función social e grazas aos seus servizos moitas persoas analfabetas puideron seguir en contacto coas súas familias ou cos seus amores. Hoxe en día, a xente máis nova descoñece todo isto e para ela é difícil de entender o que estou relatando nestas liñas. Si, a xuventude de hoxe é a xeración da internet, do teléfono móbil e da era das novas tecnoloxías, que pode comunicarse con calquera persoa do mundo só con pulsar un botón. Pero hai medio século as cousas non foron tan doadas como o son na actualidade e moitos paisanos tiveron que recorrer a aqueles amanuenses das Ramblas, moitas veces dunha forma anónima, pois aqueles postos tiñan un pouco de confesionario.

Tamén había casos nos que o paisano, que por desgraza era analfabeto, non baixaba ata as Ramblas para que lle escribisen unha carta, senón que se servía dun veciño da pensión que sabía redactar. E digo isto por experiencia propia, pois levei a cabo este servizo para compatriotas que non sabían nin ler nin escribir e recorrían a min para que lles escribise as cartas e os sobres. Cómpre dicir que servirse do veciño ou do compañeiro que soubese escribir foi tamén moi frecuente no servizo militar, onde os recrutas e os soldados analfabetos non tiñan máis remedio que recorrer a un amigo que si soubese para que lle escribise as cartas. Esta práctica estivo moi estendida ata mediados do século XX porque o número de cidadáns analfabetos era moi amplo e outros recursos como o teléfono quedaban moi lonxe do alcance de moitos emigrantes. Temén é preciso dicir aquí que non podemos esquecer que en moitas aldeas de Galicia a electricidade e o teléfono non chegaron ata case finalizado o século XX. A súa única rede de comunicacións era, polo tanto, o servizo do carteiro que pasaba polas aldeas de cando en vez para entregar esas cartas escritas moitas veces por amanuenses ou por paisanos solidarios. Se a nova era grave e chegaba a través dun telegrama, daquela era o porteiro do Concello o encargado de entregarllo persoalmente ao destinatario. Foi precisamente por isto, polo que os porteiros municipais non foron ben vistos polos veciños da aldea, pois a súa presenza adoitaba estar asociada coas malas noticias ou coa morte.

Os últimos taberneiros

Estamos a vivir unha época de grandes cambios, tanto humanos coma materiais, e o campo galego non se salva deste fenómeno. Nas aldeas galegas o cambio humano fundamental é o descenso ou a desaparición de poboación; isto debeuse, principalmente, ao abandono das casas e das terras. Os cambios materiais van tamén estreitamente ligados a este proceso de despoboamento. A desaparición da presenza humana acabou por alterar unhas paisaxes que durante séculos permaneceran inalteradas. Entre nós, polo tanto, máis que de cambio teriamos que falar de degradación, de abandono, de perda de elementos básicos que formaron parte da identidade aldeá.

Un destes elementos que foron arrastrados por este proceso é un tipo de establecemento que sempre coñecemos co nome de taberna, pero que en realidade foi moito máis que un comercio de bebidas. Estou falando dos locais —en realidade, xa quedan moi poucos en Galicia— que foron o centro da vida social para os aldeáns e aínda hoxe é posible facer un pequeno percorrido por eles. Durante as miñas viaxes polo país tiven a oportunidade de coñecer persoalmente algúns dos que quero deixar constancia neste artigo.





A taberna da Pepa


Esta taberna atópase na vila do Castro e ten un reducido equipamento: un mostrador de madeira, catro mesas longas cos seus correspondentes bancos e todo isto nun marco de paredes de pedra á vista. Hoxe a actividade desta taberna é moi pequena pero durante moito tempo foi o centro tradicional das relacións sociais, sobre todo os días que había feira. Os aldeáns aproveitaban a súa estancia no Castro para mercar todo o que precisaban e logo ían ata os postos das polbeiras que estaban instalados na feira e mercaban alí as racións. Seguidamente, dirixíanse ata a Taberna da Pepa e aquí mercaban o pan e o viño, pois a oferta do local era limitada. O viño traíao Horacio —irmán da Pepa— das mellores adegas da Ribeira Sacra, o café era de pota e a augardente, o licor café e o xastreo eran de calidade e a especialidade da casa. O maior aliciente desta taberna non estaba no que alí se podía consumir senón na calor humana que respiraba no ambiente. As longas mesas de madeira cubertas con hules e os bancos podían acoller ao mesmo tempo dúas ou tres familias á hora das comidas. O xantar combinábase coa charla e os comentarios versaban sobre a feira daquel día. Todo isto acontecía dun xeito rápido pois as pequenas dimensións do local facían que estivese cheo continuamente e, moitas veces, había que agardar por un sitio libre de pé, na porta e cos pratos na man. Este apresuramento producíase só os días de feira, é dicir, dúas veces ao mes, porque o resto das xornadas a Taberna da Pepa era un oasis de tranquilidade. As mesas seguían a ser as mesmas, pero agora os clientes podían estar alí todo o tempo que quixesen. Era sempre unha ocasión propicia para a charla sosegada e tamén para saborear con calma unha copiña do exquisito xastreo que facían os propios taberneiros, para picar uns tacos de queixo, unha tapa da típica orella, unha lata de sardiñas ou un chourizo caseiro e, sobre todo, para saborear os excelentes viños da comarca seleccionados pola sabedoría de Horacio.



A clientela da Taberna da Pepa era fixa e constante e estaba formada por aqueles homes que apreciaban a tranquilidade do ambiente e a posibilidade de poder parolar amigablemente de todo. Alí reuníanse grupos de xente nova, homes maduros ou xa xubilados e, se alguén ía por libre, sempre tiña garantida a charla cos taberneiros. Polo tanto, a Taberna da Pepa era un centro da vida social, de comunicación entre a xente do campo e os veciños da vila, logrando así un ambiente difícil de atopar noutros bares ou locais de bebidas da vila, que sempre se vían afectados polos ruídos consabidos do televisor, das máquinas comecartos ou polos xogadores das partidas de cartas.



Todo ten un remate nesta vida e esta taberna non puido escapar a esta lei inexorable. A Pepa e os seus irmáns fixéronse maiores e a taberna tivo que pechar. Hoxe na vila bótanse de menos aquelas mesas, as paredes de pedra, as botellas que estaban detrás do mostrador e, sobre todo, aquel ambiente humano e próximo que alí se respiraba. Calquera persoa que entraba no local podía sentirse ben acollido e estar relaxado na compaña doutros paisanos ou dos propios taberneiros, que eran entendidos non só nas materias do seu ramo senón en todo aquilo que podía ser importante na vida da vila e das aldeas da comarca. Era tamén, polo tanto, un verdadeiro e eficaz centro de información local.





A taberna-comercio de Gabino


Deixamos a vila do Castro e diriximos os nosos pasos cara a un mundo máis pequeno, pero non de menor importancia para os que nacemos na aldea. Achegámonos agora á Taberna-comercio de Gabino, que se atopaba na aldea da Cruz, na parroquia de Vilardá, no concello de San Xoán de Río. Este local leva xa anos pechado porque Gabino foi arrastrado como tantos outros veciños pola corrente da emigración. Daquela, pechou o establecemento e marchou a Francia. Así e todo, este local permanece hoxe aínda vivo na miña memoria por unha razón moi sinxela: foi a primeira taberna que pisei na miña vida. Era eu un rapaz e fun alí non para beber ás agachadas, senón por un mandado de miña nai, pois precisaba unha cousa e pedírame que lla fose buscar ao comercio de Gabino. A Taberna-comercio estaba situada nunha parroquia distinta á miña, a tan só catro quilómetros de distancia e era, ao mesmo tempo, unha taberna e unha tenda na que se vendía un pouco de todo. Miña nai mandábame con frecuencia que fose mercar alí un quilo de garavanzos, unha folla de bacallau, un quilo de azucre, uns cravos para ferrar as galochas, unhas latas de sardiñas, un litro de gas para o candil ou calquera outra cousa que se precisase con urxencia, xa que na miña parroquia de Mazaira, que ten cinco aldeas, non había nin unha soa taberna ou tenda. As compras previsibles deixábanse para o día da feira nas vilas do Castro ou de Quiroga pero, como é sabido por todos, nas casas sempre podía faltar algunha cousa de xeito imprevisible e as nais aproveitaban o tempo de lecer dos cativos para que fósemos urxentemente mercar aquilo que precisaban á tenda do Gabino. Catro quilómetros de ida e catro de volta para mercar tan só un produto necesario como podía ser o gas do candil. Pero o esforzo pagaba a pena porque ese percorrido a pé tiña algo de aventura e, ademais, moitas veces, como o traxecto adoitaba facerse fóra das horas de escola ou en domingo, sempre podía atopar un amigo que me acompañase na travesía. Ademais, o esforzo recibía o incentivo dalgunha moeda de máis que miña nai me daba para que na taberna de Gabino tomásemos unha gaseosa, cousa que se agradecía logo das fatigas do camiño. Todo isto segue aínda hoxe vivo na miña memoria, nas lembranzas da miña infancia. De igual xeito continúa viva unha imaxe que me impactou: uns homes sentados arredor dunha mesa estaban a xogar á brisca cunha xerra de viño ao lado. Este foi o meu primeiro contacto só co mundo dos adultos; uns adultos que enchían o tempo libre na taberna despois de xantar, a esa hora na que o sol máis quenta, ou nas tardes do domingo. Falaban pouco e víaos moi concentrados no xogo para ver quen perdía e tiña que pagar o viño. Outra imaxe curiosa que me impactou foi a seguinte: sobre a mesa na que se atopaban os xogadores de cartas había colgado un cadaleito que Gabino tentaba disimular cubrindo cuns papeis de periódico. Cómpre dicir que Gabino non tiña colgado aquel obxecto alí por adorno, senón que estaba naquel lugar do local, que era de reducidas dimensións, para sacarlle todo o proveito que podía ao espazo. Nas paredes tamén estaban penduradas unhas cordas, unhas gadañas, unhas potas, unhas bombas para sulfatar e outros obxectos, pois todo o que había alí podía mercarse.



Estas son as lembranzas que gardo daquela Taberna-comercio de Gabino. Gustaríame pensar que hoxe está desprovista daquelas mercadorías que lle deron vida, incluído o cadaleito que, se cadra, chegou a acoller no seu interior os restos mortais dalgún daqueles xogadores de cartas.


Outro sentimento que tiña asociado a este local de Gabino era que non acababa de entender por que na miña aldea, ou cando menos na miña parroquia, non tiñamos unha taberna-comercio como a do Gabino. Esta carencia facía que os homes da nosa parroquia tivesen que pasar o tempo de lecer baixo a sombra protectora dun padrairo contando os seus contos. A vantaxe que tiñan os meus paisanos respecto dos que estaban a xogar na taberna era que tiñan sobre as súas cabeza as verdes follas da árbore e a cor azul do ceo. Isto resultaba, certamente, para eles máis optimista, pois a presenza dunha gadaña e dun cadaleito colgados non ía supoñer unha visión moi tranquilizadora.





A taberna do Carabillo


Continuando o noso percorrido pola ribeira, a uns oito quilómetros da aldea da Cruz, pero costa abaixo cara ao Sil, chegamos á parroquia de Torbeo, que está situada nun fermoso val entre o río Sil e a Pena do Xastre. Esta parroquia pertenece á provincia de Lugo e ao concello de Ribas de Sil. Foi, sen dúbida, unha das parroquias máis importantes da provincia pois chegou a ter unha poboación de 1.800 habitantes, aínda que hoxe, debido ao galopante despoboamento da Galicia interior por culpa da emigración, ten 170 habitantes e a maioría da xente é maior. Aquí sobreviviron dúas tabernas-comercio que, por desgraza, parecen ter os días contados e están rexentadas por dous matrimonios de avanzada idade. A actividade parece condenada a desaparecer tanto pola falta de xente nova que queira recoller o testemuño como pola falta de clientela, simplemente porque as aldeas están quedando baleiras e, polo tanto, os servizos que poidan dar estes comercios xa non teñen sentido. Pero aínda hoxe estas dúas tabernas manteñen o tipo e conservan un ambiente de autenticidade. Dende hai moito tempo os meus amigos e mais eu visitamos a Taberna de Antonio Colmeneiro González (Carabillo). Aquí enriquecemos as nosas charlas ben falando con Antonio, que é unha enciclopedia vivente da comarca pois, ademais de levar moitos anos como taberneiro, fixo de augardenteiro polas aldeas e tamén foi por elas coa máquina de mallar, ben gozando coas merendas auténticas que nos prepara a súa muller, a señora Pepa; e digo «auténticas» porque pode facernos unha ensalada de leituga ou de tomates da súa horta ou darnos unha empanada que acababa de facer no seu forno ou uns chourizos dos porcos cebados con castañas feitos tamén por ela, e todo isto regado co viño das vides de Antonio, que prepara con mestría. Tamén estes pratos serven de testemuño dunhas formas de alimentarse que hoxe van desaparecendo.



Pasar un serán naquel local bebendo uns grolos daquel viño branco ou tinto elaborado por Antonio e merendando os produtos que nos ofreceu a súa muller, a señora Pepa, xa é un pracer para os que valoramos o máis auténtico do noso país. Pero ese pracer aumenta dialogando con Antonio, xa que a súa conversa pasa a converterse nunha clase maxistral de Antropoloxía. Antonio leva moitos anos á fronte da taberna e por ela pasaron milleiros de persoas ao longo do tempo: a xente da parroquia e tamén, polo emprazamento na ribeira onde tiñan e aínda teñen leiras de viñedos e de soutos de castañas, moitos veciños da montaña, especialmente, das parroquias de Mazaira, Vilardá, Medos, Seoane e Santa Eulalia. Nesta taberna vendíanse produtos variados e tamén ferramentas, ademais de servir de lugar de encontro. Antonio estivo sempre en primeira liña á hora de promover iniciativas que levasen consigo melloras nas condicións de vida dos seus veciños: formou parte da comisión que fixo posible a chegada da luz eléctrica, tamén traballou para que fixesen a pista ou fose posible a traída da auga ás casas. Por todo isto Antonio coñece ben os seus veciños e os das parroquias que teñen terras na ribeira. Ademais da súa amabilidade e facilidade para a parola, Antonio e a súa dona servían canto lle pedisen, aínda que fose ao fiado, e que pagase cada un cando puidese. Antonio, cando fala, lembra os veciños que masivamente un día tiveron que emprender o camiño da emigración. Sabe que ese veciños, ás veces, «triunfaron» polo mundo adiante e outras veces escoita conversas dalgún que chega presumindo do que non foi, pero este home respecta a todo o mundo e sofre cando ve que morre a xente maior e as terras quedan ermas ou os soutos de castañas, sen coidar. Sofre Antonio porque ve como o mundo que el quixo, e polo que tanto loitou, desaparece. Homes como Antonio ben merecen unha homenaxe pois forman xa parte da nosa historia social e cultural.





A taberna de Abaixo


No mesmo val de Torbeo, seguindo o camiño cara á Cubela, segue a funcionar a taberna que rexenta o matrimonio formado polo señor Xosé Soto e a señora Obdulia Álvarez. Confeso que frecuentei máis a taberna de Antonio Colmeneiro porque quedaba na entrada e tamén pola confianza que me demostrou ao longo de tantos anos de amizade. Acompañado duns amigos fomos á taberna-comercio do señor Soto para inmortalizala nesta reportaxe. Tomamos uns refrescos, xogamos unha partida no futbolín e logo pedinlle permiso ao taberneiro para facer unhas fotografías. Permiso que me deu de inmediato pero antes quería saber de onde era. Cando lle dixen que era da parroquia de Mazaira, a señora Obdulia espetoume: «E logo, de quen vén sendo?» Nesta taberna-comercio pódese tomar unha cunca de viño, unha copa ou xogar unha partida de cartas e, asemade, mercar todo tipo de cousas para a casa.



Nos andeis deste local hai ducias de pares de alpargatas de distintos números que xa non atoparán un comprador; tamén podemos apreciar un aparello de radio cun voltímetro da época na que debeu de chegar a este establecemento a electricidade e un moderno televisor de plasma no que os clientes poden ver un partido de fútbol. Esta taberna segue a ser o lugar onde se pode tomar un grolo de viño da casa colleitado nos viñedos desta ribeira ou unha copa de licor café e compartilo coa amabilidade e a parola dos taberneiros.





A taberna da Rocío


No Leboreiro, e máis concretamente no cruzamento da antiga estrada que vai de Vigo a Madrid e coa que parte cara a Montederramo, está situada a casa na que Rocío, xa maior, lembra que leva toda a vida de taberneira. Coméntame que herdou este establecemento de seus pais e nel deron moitas comidas. A nai de Rocío foi unha excelente cociñeira de pratos autóctonos e facía moi ben as troitas que o señor Antonio, pai de Rocío, pescaba no río Mao. Ben, iso de pescar é un dicir porque Rocío lembra: «Meu pai ía aí ao lado, ao río Mao, que tiña as mellores troitas do mundo. Adoitaba ir pola noitiña e poñía a rede no lugar que el coñecía ben e pola mañá pasaba a recoller as troitas que caeran. Había días que podía traer ata dez quilos daquelas troitas asalmoadas...». Para saborear aquelas troitas que cociñaba a señora Rosario, nai de Rocío, acudía a Leboreiro xente de variada condición social. Di Rocío: «Podían acudir a tomar unha enchente de troitas dende os máis humildes campesiños da zona ata avogados, médicos, gobernadores e outras altas autoridades tanto de Ourense como de Madrid».



Hoxe en día esta taberna está pechada ao público porque Rocío xa leva uns anos xubilada. Ela adoita tomar o sol na galería e mantén un carácter afable. Se vas con algún coñecido seu e tocas no timbre da casa, baixa a abrir e non podes marchar sen tomar unha copiña de licor café e, o que é máis importante, escoitar os relatos que che conta, as historias da xente que pasou por alí ao longo dos anos pois diante daquela taberna estaba a parada oficial do coche de liña que facía a ruta entre O Barco de Valdeorras e Ourense. A este lugar acudía a xente de media comarca para coller este autobús, xente que moitas veces emprendía o longo camiño da emigración.





A taberna da Luísa


Dende a Taberna da Rocío podemos seguir ata Montederramo e logo pola estrada que bordea a serra chegamos a Rabal para facer un alto na Taberna da señora Luísa. Cando fixemos a ruta, era un día de inverno e en Rabal, que estaba nevando, a señora Luísa tiña acendida a cheminea na que ardían uns rachóns de carballo que quentaban o local. A conversa que mantivemos con ela foi cálida e falounos dos anos pasados, cando había moita xente naquela zona. Contounos moitas historias de afiadores, pois nesta aldea había daquela un afiador en cada casa. Díxonos con moita mágoa: «Aquí xa non queda ninguén, os vellos morren todos e os máis novos están na emigración e só veñen no vrao, pero cada vez menos».





A taberna-tenda Casa Alfredo


No Alto de Cerdeira, na mesma estrada Vigo-Madrid, e dende comezos do século XX permaneceu aberto un establecemento singular; e digo singular porque nun pequeno espazo había un estanco, unha oficina de Correos e estaba a parada oficial do coche de liña. Aquí montaron no autobús moitos milleiros de emigrantes da zona que emprenderon esa aventura e que logo continuaban pola Rúa de Petín a bordo do tren. Afiadores de Cerdeira, Chaveán, Chaveanciños, Castrelo, San Xoán de Río... tomaban aquí a súa última copiña de licor café antes de coller a roda e dirixirse cara a Castela para afiar durante uns meses.




Este estanco, oficina de Correos, comercio-taberna deu servizo a unha chea de aldeas da comarca e aínda podemos ver o letreiro de Estanco e outro que anuncia a venda de lámpadas. Os domingos pola tarde enchíase o local de homes da zona e bebían, parolaban ou xogaban unha partida de cartas. Aínda hoxe recorda Ánxel Núñez, fillo do fundador deste establecemento: «Cando máis cousas se vendían aquí era na tempada das matanzas. Acudía moita xente para mercar todo tipo de produtos, dende un saco de sal, uns quilos de pimentón, aceite, bacallau etc. Ademais aquí vendiamos todo tipo de ferramentas para os traballos do campo, produtos de perfumería e droguería, froitas e, sobre todo, na taberna vendiamos viños, licores e refrescos tanto para consumir aquí como para levar. Poderiamos dicir que este establecemento foi como un «Corte Inglés» que vendía de todo. Hoxe en día, se un ten a sorte de que Ánxel non saíse facer unha viaxe no taxi e ten aberta a cantina, aínda podemos mercar un pico, un adival, unha caixa de galletas, un litro de aceite, un canado de viño, tabaco, lámpadas e, sobre todo, saborear no mostrador na compaña do taberneiro un bo viño ou unha copiña dun excelente licor café caseiro. Ánxel, este taxista-taberneiro, é un afeccionado ás antigüidades e pódelle vender a calquera un carro, unha colección de chaves, ferramentas vellas dos labregos ou unha roda de afiar.





Taberna típica de Rebordechau


Rebordechau está situada en plena montaña, alá onde nace o río Arnoia, e pertence ao concello de Vilar de Barrio. Achegueime ata alí co meu amigo Florencio e non é que fósemos na procura daquel Manuel Blanco Romasanta, o famoso «Home-lobo» ou «Sacaúntos» que, a pesar de nacer en Esgos, andou por estas terras facendo as súas falcatruadas. Un escritor nado nas terras de Allariz, Alfredo Conde, deixou escrito nun libro, Romasanta. Memorias incertas do home lobo, as memorias apócrifas deste home, un asasino en serie que foi indultado pola raíña Isabel II de Borbón logo dun complicado proceso iniciado en Allariz no ano 1853. O motivo da nosa visita a estas terras foi mercar unha roda de afiar que lle prometeran vender a Florencio e que, ao final, cando estabamos na aldea, o dono deciciu quedar con ela. Pero a viaxe ata alí pagou a pena, pois puidemos comtemplar a extraordinaria beleza paisaxística do lugar. A nosa viaxe coincidiu co tempo das matanzas e atopamos a xente sacando o unto dos porcos. Como era tempo de inverno e ía frío, decidimos quentar o corpo e tomar unha copiña de licor café. Preguntamos se había algunha taberna por alí e un veciño díxonos moi amablemente que o taberneiro estaba na casa. Chamámolo e o home, xa maior, abriu a taberna para nós. Unha vez máis puidemos comprobar a afabilidade da xente desta aldea, e do taberneiro, en particular, que sempre soubo coidar da súa clientela e darlle ao visitante o mellor dos servizos.





O Fogar do Santiso


Ata aquí falamos dos últimos taberneiros asentados no mundo rural galego. Para min foi unha agadable sorpresa descubrir, grazas á invitación duns amigos, preto da capital de Galicia e escondida entre piñeiros, carballos e castiñeiros unha solitaria casa rural que está situada a poucos quilómetros de Santiago de Compostela, nun desvío da estrada de Padrón, no lugar de Trasellas, pertencente ao Concello de Teo. Na entrada desta casa atopamos unha explanada, tipo eira, onde se fan as mallas; proba do que digo é o palleiro que alí se atopa e debaixo dun escangallado alpendre encontramos unha máquina de mallar, o motor e unha limpadora. Todo o que se esconde detrás son galpóns semellantes ás palleiras. Ninguén pode pensar cando chega a este lugar que debaixo daqueles alpendres cheos de arañeiras imos atopar unha chea de comedores, unha cociña e todo tipo de servizos de restauración. Polo aspecto físico do lugar non me atrevo a cualificar o local: poderíase tratar dunha taberna, dun restaurante enxebre ou dunhas palleiras nas que se serven comidas cun menú variado: chourizo ao inferno, churrasco, ensaladas, orella, empanada, doces variados... e un tinto da casa que serven en cuncas. O servizo é rápido e os prezos son accesibles, o que explica a ampla clientela que ten, na súa maioría é xente nova que fai celebracións e pode divertirse e comer por poucos cartos.



Pero todo isto —palleira, taberna, casa rural ou museo— non estaría completo sen a presenza do seu dono, Xosé Santiso. Un home que foi labrego, carpinteiro, emigrante por varios países europeos, escritor de poesía e músico de toda clase de instrumentos. A partir da media noite e dende un peculiar palco deleita os comensais coas melodías dun piano, dun acordeón, da gaita ou coa súa voz. Para rematar a velada fai unha queimada na que non falta o esconxuro. Podo dicir que O Fogar do Santiso é unha taberna-espectáculo e nela pódese comer e pasar unhas agradables horas por poucos cartos. Iso si, hai que ir cunha mentalidade campesiña, pois alí calquera pode gozar á hora de comer nas mesas que hai na eira, á sombra dunhas árbores, ou nunha palleira, debaixo dunhas táboas cheas de arañeiras. O importante é que as mesas están cheas de xente, os produtos que serven son da terra e que todos poden gozar dun espectáculo que ben paga a pena ver. Ás veces é mellor escapar da cidade, fuxir do cotián e refuxirse por unhas horas no Fogar do Santiso.

Unha recuperación estremecedora da memoria histórica

Hoxe en día fálase da recuperación da nosa memoria histórica e moita xente chegou a asociar este concepto con aqueles nomes de persoeiros da cultura e da política que padeceron persecucións, martirios ou execucións, pero esqueceu que os terribles acontecementos da Guerra Civil tamén lles afectaron a milleiros de persoas anónimas de condición humilde, que foron vítimas de fusilamentos arbitrarios que quedaron impunes ata hoxe.

Tiven ocasión de entrevistar unha testemuña que viviu de preto aqueles acontecementos, Carme González López, unha malagueña nada no 1921, pero que dende os quince anos viviu en Sas de Penelas, lugar de onde eran os seus pais. Hoxe Carme vive chea de achaques na residencia de Manzaneda; pero estes achaques non lle impiden manter vivos na súa memoria uns feitos que marcaron decisivamente a vida da súa familia. Por primeira vez Carme relatou o que lles sucedeu a seu pai e ao seu irmán naquel tempo escuro da Guerra Civil. O pai era afiador e, segundo me contou Carme, trasladárase coa muller ata as terras de Andalucía coa roda de afiador ao lombo na procura dunha subsistencia que non tiña en Galicia. Pero tampouco na localidade de Teba, na provincia de Málaga, conseguiu saír da miseria porque, como lembra Carme, os seus pais seguían vivindo dun xeito miserable e o pai nin sequera dispoñía dun espazo no que gardar a súa roda de afiador. A familia vivía na beira do río Genil nunhas condicións infrahumanas. Di Carme: «Viviamos peor que os xitanos e iamos descalzos a recoller a froita que tiraban por un barranco os do mercado de abastos. Aquela froita estaba podre pero sempre había un anaco que se podía comer». Un dos irmáns de Carme decidiu afiliarse a un sindicato e, a través del, logrou que lles desen un piso polo que pagaban un alugueiro mensual de seis reais. Esta circunstancia permitiulle á familia fuxir das precarias condicións de vida que ata daquela soportaran, porque tanto Carme coma os seus irmáns naceran e pasaran os primeiros tempos vivindo nunha palleira e durmindo nun colchón de palla trillada. Isto provocou unha chea de secuelas na saúde de todos os irmáns e tamén da propia Carme. Aseguroume que dende aquel momento padeceu unha coxeira durante toda a súa vida e os seus irmáns tampouco gozaron de boa saúde polas condicións de vida nas que viviran.


Pero o peor aínda estaba por chegar. O irmán maior, o que se afiliara ao sindicato, cometeu a terrible imprudencia de intentar loitar por unha vida máis digna para el e para a súa familia e acabou sendo vítima da máis cruel das indignidades: «Un día apareceron pola casa uns homes armados coa orde de sacar “a pasear” a ese mozo sindicalista; a el e só a el». Pero foi entón cando o pai, o afiador galego, sacou do máis fondo do seu corazón o mellor exemplo da dignidade humana e díxolles aos verdugos: «Se levades o meu fillo para matalo, levádeme a min tamén con el». Os verdugos tomáronlle a palabra, marcharon cos dous, o fillo e o pai, e fusiláronos no alto de Matallana, o lugar ao que levaban os paseados, xunto a unha gabia. Contoume Carme que os corpos dos fusilados caían directamente nunha fosa e alí quedaron soterrados ata hoxe. Disto hai xa moitos anos e ela, cando regresou a Galicia, conservou en silencio estes recordos. O medo e dor provocada pola inmensa ferida que se abriu no seu corazón acompañárona durante toda a súa vida. Por sorte, a familia recibiu deseguido unha mostra ben clara de solidariedade protagonizada por outro afiador, Amadeo López, que tamén era de Sas de Penelas e vivía en Sevilla. Foi este home, cando soubo da situación da viúva e dos fillos, quen os levou a Sevilla coa intención de devolvelos a Galicia. Este home deulles un consello de supervivencia: «Cando cheguedes a Sas de Penelas, non vistades de loito, pois a cor negra da roupa pode levantar sospeitas e aumentar aínda máis a traxedia familiar que xa arrastrades dende Málaga».


O regreso a Galicia produciuse cando Carme tiña quince anos. Aquel momento non foi o remate da miseria para a familia, pero unha vez máis apareceu a axuda solidaria dos veciños de Sas de Penelas. Carme lembra perfectamente como aquela xente da aldea se achegaba a eles cun pan, unha ducia de ovos, unha tixola... e desta forma puideron apenas sobrevivir. Hoxe esta muller quixo relatarme uns feitos que forman parte da súa terrible historia familiar, que é tamén a nosa propia historia, porque os acontecementos que lle sucederon á súa familia forman parte do noso pasado e temos o deber de lembralos e aprender deles que a violencia cega, o odio e a inxustiza non teñen límites. As balas segaron moitas vidas, tanto de persoeiros ilustres coma de xente humilde e traballadora, e o que lle sucedeu á familia de Carme tamén forma parte da nosa memoria, da memoria histórica que non debemos esquecer nunca.


Agradézolle fondamente a Carme —máis coñecida polos seus veciños de Sas de Penelas como Carmelita— que me ofrecese o testemuño da súa vida. Esta muller, que está chea de coraxe, vive os seus últimos anos nunha residencia na que a tratan moi ben pero... «como na miña casa, en ningún sitio». Estas palabras amosan o apego á vida: unha vida que estivo chea de desgustos e sufrimentos, unha vida vivida en silencio e marcada por unha inmesa dor.

A festa dos Fachós en Castro Caldelas

Caldelas é unha das comarcas máis singulares da Galicia interior. Aínda que situada nunha zona de paso entre a meseta e a costa, entre Portugal e León, a súa altura, clima e orografía dificultaron sempre a supervivencia humana. Foi antes un mal paso que un paso natural entre esas terras próximas, e por iso nunca gozou dunha gran vitalidade comercial. Unha comarca, pois, moi illada e abandonada, o que produciu o seu particular ensimesmamento e pobreza. Ensimesmamento que fixo que ata hai poucas décadas fose posible atopar en Caldelas hábitos laborais practicamente iguais ós de hai moitos séculos. Pobreza que deixou como única saída a emigración. En tódalas vagas migratorias que padeceu Galicia, a Terra de Caldelas estivo presente.

Nesta situación, o progreso, que, aínda que tarde, chegou á comarca, non serviu xa para revitalizar a capacidade produtiva da comarca nin da súa xente. Non hai expectativas dun futuro glorioso, que digamos, pero polo menos hai un presente digno, e nesa dignidade acaso desesperanzada cómpre «ler» o sentido das festas e das tradicións que, cada vez dun xeito máis artificial, folclórico e comercial, se manteñen e mesmo se promoven nestes últimos anos.


As festas de Caldelas
Primeiro celébrase a festa de San Amaro, o 17 de xaneiro. Este santo sempre foi coñecido no Castro como o avogado da reuma, e a súa festividade é coñecida tamén como a «festa dos chourizos», aínda que agora este aspecto profano da festa se desprazou á festa dos fachós, tres días máis tarde. En calquera caso, a festa de San Amaro foi sempre e aínda máis hoxe unha celebración máis seria, máis contida e cunha presenza fundamental do elemento relixioso. No transcurso desta festa, a xente tiña na cabeza a verdadeira festa profana do 20 de xaneiro, e por iso cando a xente regresaba á vila cantando dicía:


Si vas ó San Amaro,déixalle dito ó gaiteiro
que veña tocar ó Castro
o día 20 de xaneiro.


Hoxe, a festa que realmente atrae ós veciños que proceden da mesma comarca ou doutras zonas de Galicia ou mesmo de fóra do país é, por suposto, a festa dos fachós, que, pola súa singularidade e vistosidade, mereceu a atención dos medios de comunicación. Isto comportou, obviamente, unha certa adulteración da festa orixinal, sobre todo pola súa masificación: demasiados espectadores fronte ós auténticos participantes da romaría. Claro que aquí tamén debe dicirse que hoxe a relixiosidade está en crise.


Aínda así, unha festa como a da patroa da vila, a Virxe dos Remedios, que se celebra o día 8 de setembro, á que asisten moitos caldelaos mesmo desde a emigración, que procuran reservar uns días das súas vacacións para non faltar a esta cita anual, si conserva aínda a súa personalidade e autenticidade relixiosa. Haberá que ver se por moitas décadas máis.


Descrición da festa dos fachós
A festa celébrase o 19 de xaneiro, véspera da festividade de San Sebastián, que é o patrón da igrexa de Castro Caldelas. Ese día, antes do anoitecer, a xente da vila xúntase na entrada do Castro pola estrada de Ourense levando os fachós aínda apagados. Cando escurece, bótase unha luminaria sinalando que é o momento de prender os fachós e, co estoupido do primeiro foguete, arrinca a procesión encabezada polos gaiteiros.


Ese percorrido cos fachós ardendo na escuridade da noite dá á vila un aspecto fantasmal. Antigamente participaban nela só os homes; agora a festa democratizouse e todos poden intervir nela. Entre berros de alegría e coplas, a procesión percorre a praza do Prado, as rúas empedradas de Cima da Vila pasando pola rúa Grande, onde o século pasado a xente berraba «Viva San Sebastián, o bispo e o can», «E a Marcela e a cadela…», xunto con outras alusións a persoas da vila, ata chegar á antiga igrexa parroquial de San Sebastián e Santa Isabel, onde tocan as campás e se xuntan finalmente o grupo de portadores de fachós e a xente que non participa na procesión, antigamente mulleres, nenos, vellos…


Báixase logo de Cima de Vila pola rúa do Sol, pásase pola Cubiarca e máis tarde vólvese ó Prado, onde se queiman os fachós nunha gran fogueira diante da igrexa. Logo de remataren o percorrido da procesión, os homes erguen os borralleiros das pallas aínda ardendo e as «moxenas» corren por toda a praza facendo bulir a xente do lado do lume. Os gaiteiros tocan sen parar ata que o lume se apaga. Os vellos e os mozos bailan ó redor do lume e os máis atrevidos saltan por riba del.


Nas brasas ásanse logo ducias de chourizos. Comeza entón a festa gastronómica tamén con música de gaiteiros. Durante moitos anos do século pasado, e mentres non se popularizou a música enlatada, a música destas festas na comarca estivo a cargo do conxunto Os Trabazos.


O fachó
No tocante ó elemento diferencial da festa, o fachó, digamos que é un feixe de palla, ou unha homenaxe ós feixes de palla, pois para a festa soen facerse máis grandes do que era habitual no uso cotián. Na elaboración dos fachós (máis de medio milleiro) compítese por ver quen consegue facelo máis grande, o que non sorprende nunha festa secularmente protagonizada por homes. A gloria da grandeza. Ás veces alcanzaron os catro metros. Tan grandes que algúns teñen que ser transportados na procesión por seis homes: dous sostéñenos por abaixo para mantelos dereitos e os outros catro sostéñenos apontoados con forquitas de ferro mentres arden. Como curiosidade, diremos que no ano 1978 puido verse un fachó de máis de doce metros, que tivo que ser transportado por dez mozos.


Para facer os fachós, primeiro selecciónase a palla máis limpa. Faise un mañuzo e vaise atando con atadallos feitos da mesma palla; estes atadallos fanse cunha separación duns cincuenta centímetros entre si. Para ir facendo máis longo o fachó, vaise solapando a palla sobre o xa feito e con novas ataduras pódese chegar á lonxitude que se queira. Unha vez que xa está acabado o fachó, préndeselle lume pola parte máis frouxa e delgada e invértese o proceso de atar por ir afrouxando e desatando segundo se quere que vaia queimando con máis ou menos rapidez.


Naturalmente, isto de facer fachós de ata doce metros é motivado pola competición festiva. Pero na realidade os fachós para alumear o camiño adoitaban ser duns dous metros e levábanos prendidos en posición vertical. Estes que agora constrúen para competir na procesión dos fachós téñenos que portar varios mozos en posición horizontal e, claro, xa cambia substancialmente a estética desa procesión.


Por desgraza, na actualidade o problema da festa é a falta de materia prima, é dicir, da palla para facer os fachós. Sinxelamente porque o centeo de onde procede apenas se cultiva e, ademais, recóllese con colleitadoras que trituran a palla e polo tanto nin se fan palleiros nin se poden facer fachós.


Como cambiaron os tempos! Pensar que, cando eu era rapaz aínda era costume que os mozos que viñan de roldar as mozas nas aldeas da comarca, ó regresaren para a casa nas noites escuras de inverno, alumeaban o camiño con fachós feitos coa palla de calquera palleiro que estivese á beira do camiño, era unha práctica consentida e aceptada, non só porque axudaba ós mozos a recoñeceren o camiño, senón tamén porque o lume podía protexelos dos lobos na noite. Ese aire fantasmagórico que adquiría a vila o 19 de xaneiro podía apalparse, pois, calquera noite escura dos domingos, cando os mozos regresaban das feiras ou dos bailes das aldeas veciñas. A festa pois reproducía tamén unha imaxe cotiá e colectiva. Hoxe todo cambiou. Ninguén viaxa a pé de noite polos camiños. E xa non quedan lobos en Galicia.


E, se aínda se pode manter a festa, é porque se segue celebrando o ritual da sementeira do centeo, que aínda que deixou de estar asociado a unha necesidade alimentaria, queda como unha lembranza doutros tempos. Eu mesmo con outros compañeiros, hai xa dez anos, cando se queixaban no Castro de que non tiñan palla para os fachós do San Sebastián, fixemos a sementeira nunha leira en Quintela co obxectivo de facer logo a seitura tal como se fixera sempre e facer a carrexa con carros que co seu cantar deixaran abraiado ó mesmísimo Frederic Mompou nunha visita ó Castro. Fixemos daquela «o mallo» para ensinarlles ás novas xeracións como se facía desde tempos inmemoriais, e logo con boa palla fixemos o palleiro, que deu materia prima para os fachós durante cinco anos.


Todo aquilo tiña xa un certo aire de reconstrución arqueolóxica, pero á súa maneira mantiña viva unha tradición, algo que se perdeu co binomio modernidade-emigración, sobre todo a medida que foron morrendo os homes que quedaron na comarca e no seu día axudaron a sementar o centeo, a facer a seitura, a facer a carrexa, a mallar e a facer o palleiro, ou as mulleres que levaban a comida e a bebida á leira, facendo o ponche o día da malla, e desaparecendo os segadores, os carros que competían cantando con eles, mesmo as vacas que tiraban dos carros. Ben, pois contra tanta adversidade, a festa dos fachós permanece, aínda que sexa como festa folclórica. Mais, que buscan alumear hoxe os participantes da devandita festa cos fachós?


A orixe da festa
Pensemos que falamos dunha festa de orixe moi antiga respecto da que hai tantas teorías coma estudosos. Hai quen a sitúa na peste ou na epidemia do cólera que houbo no século XVIII, cando o lume dos fachós se utilizou como medida sanitaria. Outros din que esta orixe hai que buscala nunha procesión pedindo axuda a san Sebastián contra esa peste. Non falta tampouco quen relaciona esta festa coa mesma orixe da agricultura: cos fachós queimábanse bosques e restrollos para poder ser labrados e gañar terreo para a sementeira. Vicente Risco relaciona a festa coa mitoloxía grecorromana. Pola súa parte, Antón Fraguas sinala que é unha expresión da liberación da xente, unha transgresión da ríxida monotonía e triste vida cotiá.


Ben, esta última interpretación explica en realidade calquera festa popular, mesmo na súa manifestación máis folclórica. Mais, falando en concreto desta festa dos fachós de Castro Caldelas, non hai dúbida de que é unha máis das expresións propias dun mundo, unha vida e un tempo vinculados á terra, quero dicir, ós ciclos naturais. Lembremos que xaneiro é un mes característico en manifestacións populares relacionadas co solsticio de inverno, ademais de que nesas datas a actividade no campo permite unha certa relaxación, os ritos sobre todo de lume son típicos en toda a xeografía peninsular (seguramente herdados de pobos adoradores do sol coma o ibero, que coas fogueiras pretendían reclamar do astro rei un inverno breve e cálido e unha pronta primavera). Ritos de orixe pagá, pois, aínda que convenientemente cristianizados, cos que se pretendía protexer as colleitas, os animais e as persoas das inclemencias naturais propias do inverno. En moitas vilas e aldeas reuníanse e reúnense aínda os veciños arredor das fogueiras, e nestas xuntanzas cántase, báilase, ásanse alimentos e cómense, cada lugar cos seus matices diferenciais, mais sempre co lume como elemento central, protector, pois dá luz, calor e destrúe o mal.


A idea cristiá do «lume purificador», asociada ás pestes que devastaron Europa na Idade Media e ó santo protector contra elas, san Sebastián, permitiu que estas festas sobrevivisen con renovadas mensaxes ata hoxe en día, aínda que agora, como dixemos, xa folclorizadas, privadas do seu sentido transcendente, neste mundo noso tan científico, tan urbano, que perdeu xa toda vinculación cos ciclos da vida. Superada a fase de superstición, denigrada a do simbolismo máxico ou relixioso, xa non nos sentimos parte da natureza, senón os seus simples explotadores, e comprácemonos no noso poder absoluto sobre a terra, no noso control das leis biolóxicas, que alteramos ó noso gusto, permitindo que sobrevivan eses antigos rituais por interese puramente evasivo, cando non económico, aínda que cumpren a función de seguir creando vínculos sociais na colectividade, o que sempre é positivo.


A festa hoxe
En todo caso, a festa dos fachós foi durante séculos o reflexo dunha comunidade humana moi vinculada á natureza. Quebrado o vínculo, por suposto, a festa xa non reflicte nada. É puro espectáculo. Pasado escuro e futuro confuso, aquí o único real seguen sendo os cinco mil chourizos e os seiscentos litros de viño da Ribeira Sacra que se consomen na merenda.


Desde logo, hai que respectar calquera iniciativa que sirva para xuntar a nosa xente, para manter a lembranza do noso pasado, que nada ten que ver con este presente, e convén sabelo, mais o que xa non está tan ben por parte dos responsables da política cultural (non só deste concello) é que se tome esta clase de manifestacións populares como un acto de reparación ou compensación polo despoboamento da comarca. Marchou a xente, mais quédannos as tradicións. Non, señores, quédanos o desconcerto, sobre todo porque ninguén fai nada ó respecto. Nada útil, quero dicir.


Que os curiosos visitantes da festa dean unha volta por Tronceda, Trabazos, Trandeira, Veiga… para ver en que estado se atopan estas aldeas. O día menos pensado poden ser pasto do lume porque hoxe teñen xa máis relación co reino vexetal que co humano. Pouco a pouco fóronse degradando xa ou desaparecendo as festas tan populares como a de Santa Marta de Tronceda ou Santiago das Carballeiras. Paralelamente, foron xurdindo festas de nova creación, coma a festa da tenreira galega, a festa do emigrante, a festa das castañas, a festa da tortilla…


Novos tempos, novas festas. Mais o tráxico é que estas novas festas son iguais unhas a outras, a miúdo copiadas (máis comunicación, máis uniformidade), e que, como moito, expresan, máis que a celebración da vida colectiva, a necesidade de recuperar ese vello valor que antano acompañaba, iso si, unha supervivencia sacrificada e dura: a humanidade. Ou iso parece.


Bibliografía

Sotelo Blanco, Olegario: Antropoloxía cultural da Terra de Caldelas, Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Compostela, 1992.
Risco, Vicente: «O castro de Caldelas», Arquivo do Seminario de Estudios Galegos, 1927.


O texto deste artigo saíu publicado no libro Tempos de festa en Galicia, Fundación Caixa Galicia, A Coruña, 2007.

O autor das fotografías deste artigo é Xesús Losada, director da Revista da Ribeira Sacra.

Galegos en Fuentesaúco

Acabo de regresar da localidade zamorana de Fuentesaúco, unha fermosa vila na que existe unha serie de monumentos importantes, por exemplo, as igrexas de Santa María del Castillo e a de San Xoán Bautista ou as ermidas dos Dolores e a da patroa da vila, a Virxe de la Antigua. Pero esta vila tamén é coñecida polos seus deliciosos garavanzos. Esta localidade agocha cousas curiosas das que me falou un fillo desta vila, o meu amigo Xosé, que rexenta un restaurante galego en Barcelona. Pode resultar estraño que este zamorano se lanzase á aventura da gastronomía galega, pero todo ten unha explicación: a súa dona é unha excelente cociñeira que naceu en Chantada. Nos seus fogóns alterna sabiamente os pratos da cociña galega con outros que teñen como base os exquisitos garavanzos de Fuentesaúco.


Pero nesta ocasión a visita que realicei a esta terra zamorana non foi para falar de garavanzos nin da cociña galega. O meu interese era outro e non quedei defraudado despois da amigable charla que mantiven con Xosé. Funo visitar á súa casa, pois en Barcelona xa me falara moitas veces das lembranzas que gardaba dos afiadores, segadores e pedreiros galegos. Todos eles traballaran alí, en Fuentesaúco, e Xosé volveu traer á memoria moitas venturas e desventuras que tiveran os meus paisanos a mediados do século XX. As súas vidas, certamente, foron a cara máis dura da emigración galega. Con frecuencia asociamos a emigración galega coas afastadas terras americanas ou europeas e esquecemos a emigración de proximidade que se producía a tan só uns poucos centos de quilómetros de Galicia. Esta foi, sen ningunha dúbida, unha emigración dura, pois a xente tiña nela poucas perspectivas, pero mereceu a atención da nosa máis insigne poetisa, Rosalía de Castro, que estampou os seguintes versos no libro Cantares gallegos:


¡Castellanos de Castilla,
Tratade ben ôs galegos;
Cando van, van como rosas,
Cando vên, vên como negros!


Estas sentidas palabras de Rosalía son un fiel retrato desta emigración galega, que poderiamos cualificar de «curto alcance», e que apenas servía para que subsistisen os nosos paisanos, pois tiña todas as características daquilo que coñecemos como escravitude. Poderíase dicir que as vidas dos segadores e pedreiros que ata mediados do século XX pasaban tempadas de tres meses ou máis en Fuentesaúco, padecendo unhas durísimas condicións de traballo, semellaban que fosen máis propias da época medieval. Pero estamos a falar dun pasado recente, dun pasado que aínda está fresco na memoria do meu amigo Xosé. El sabe moitas cousas destes homes e algunhas delas impresionáronme tanto que quero deixar constancia nestas liñas.


Falemos agora, por exemplo, dos segadores. Eran galegos que procedían de terras próximas que lindaban con Castela e durante a tempada da sega, que comezaba o quince de xuño e duraba ata o quince de setembro, trasladábanse a Fuentesaúco. Tres meses fóra da casa era moito tempo para estes homes, pois tiñan que soportar sempre unhas duras condicións de traballo e de vida que poderiamos cualificar de infrahumanas. Empezaban pola sega das algarrobas; logo viña a sega da cebada e máis tarde facían a do trigo candeal, do que saía a fariña para amasar o pan, e o trigo monegro, que se destinaba como penso dos animais. As longuísimas xornadas de traballo, baixo un sol de xustiza, só tiñan un único momento para o descanso: a comida. Esta facíana na casa do patrón e consumíana nas mesmas terras da sega. O traballo distribuíase por cuadrillas e moitas delas estaban formadas polos pais e por dous ou tres fillos. O máis pequeno destes, normalmente era un rapaciño menor de idade, estaba encargado de ir buscar a comida á casa do patrón. Logo, transportábaa nun burro ata o lugar no que estaban facendo a sega os pais e os irmáns e comían todos xuntos. Unha vez rematado o xantar, volvían ao traballo sen se queixar, nunha xornada que parecía non ter fin. Horas interminables que esixían dun esforzo físico sobrehumano, pero aqueles galegos semellaban estar feitos de madeira de buxo ou de ferro. Cando chegaba a hora do descanso, á noitiña, as cousas non melloraban, pois tiñan que durmir enriba duns ásperos montóns de palla na palleira. Cando alborexaba, comezaba outro día esgotador. E así durante tres meses. Unha vez rematada a campaña da sega, regresaban á súa aldea con moi escasos beneficios económicos e seguían traballando, esta vez nas terras da casa, pero non con menos esforzo. A miseria sempre chamou pola miseria. Ese foi o triste destino de todos estes galegos que coñeceron os peores desgustos da emigración e ningún dos seus beneficios, se é que os ten.


As cuadrillas de segadores, formadas por membros dunha mesma familia ou por veciños dunha mesma aldea, non eran o único exemplo desta emigración infrahumana. Xosé almacena na súa memoria as circunstancias doutro oficio tamén desempeñado por galegos que esixía aínda un maior esforzo que o que facían os segadores. Estoume a referir aquí ao oficio dos pedreiros. A estes homes contratábanos para que levasen a cabo unha obra concreta, por exemplo, o tramo dunha estrada. A materia prima da obra non podía ser outra que a dura pedra. Os pedreiros tamén estaban organizados en cuadrillas e nelas non podía faltar, unha vez máis, o traballo dun rapaciño, que facía o labor de avituallamento. Estas cuadrillas non estaban formadas só por seres humanos, senón que tiñan a axuda de dez ou vinte burros. E se o traballo dos homes resultaba verdadeiramente bestial, non era menor o traballo que tiñan que desenvolver os esforzados e sufridos cuadrúpedes. Unha vez que extraían a pedra da canteira, cargábana logo naqueles vellos camións GMC e transportábana ata o lugar no que as cuadrillas de pedreiros —provistos dunha enorme maza cun mango longo, unhas lentes metálicas, unha máscara de lenzo que lles servía para protexar a boca e a cara e uns guantes de coiro feitos por albardeiros— emprenderían o duro traballo de converter aquela gran masa de pedra en anacos apropiados que máis tarde estenderían sobre o trazado da futura estrada. Despois unha apisoadora movida pola enerxía do carbón e do vapor alisaría o piso e quedaría lista a estrada para que a utilizasen os automóbiles. Pero antes de chegar a esta fase do traballo, cómpre lembrar aquí o papel fundamental dos burros no proceso de construción. Estes animais transpotaban sobre os seus lombos e en grandes seiróns as pedras xa cortadas ata o lugar preciso da futura estrada. A imaxe destes animais debería resultar sorprendente, pois ver recuas de dez ou vinte burros encabezadas por un rapaz, menor de idade, que era o encargado de marcar o itinerario e axudado por outro rapaz, tamén menor de idade, que ía ao final da comitiva e que era o responsable de que todo o cargamento chegase ao seu destino. Como se pode apreciar aquí, as técnicas de traballo tiñan moito que ver cos escuros períodos da escravitude e semellan querer remontarnos a tempos moi afastados, pero nestas liñas estamos a falar de hai apenas medio século. Imaxino que este xeito de construír unha estrada seguiría a ser moi semellante ao que no seu tempo empregaron os romanos para a construción das grandes vías, algunhas das cales aínda as podemos ver en Galicia hoxe en día.


A miña conversa con Xosé, o dono do restaurante Río Miño de Barcelona, deu moito de si e non só me explicou as cousas dos nosos segadores e pedreiros, xa que, deseguido, comezamos a falar dun tema máis amable e positivo: o oficio de afiador. Este foi, precisamente, o motivo final da miña visita a Fuentesaúco, pois quería ter información das peripecias dun afiador que se instalara nesta vila zamorana e que o meu amigo Xosé coñeceu e tratou persoalmente.


Este afiador chamábase Xosé María e un día presentouse en Fuentesaúco para traballar. Este home non só ía coa roda, senón que desempeñaba outros moitos oficios, por exemplo, o de latoeiro. El arranxaba ou facía canlóns novos, potas, paraugas e todo o que se lle poñía por diante. Precisamente, os veciños de Fuentesaúco acabaron por poñerlle o nome de «El hojalatero». Todos asociamos o oficio de afiador coa vida ambulante, percorrendo moitas vilas a pé e, ao final da tempada, regresar a Galicia, pero Xosé María orientou a súa vida doutra maneira. Non foi un traballador ambulante, senón que decidiu establecerse en Fuentesaúco, mellor dito, instalar nesta vila o seu cuartel e logo percorrer as localidades veciñas traballando como afiador ou latoeiro. Este cuartel non foi nin unha casa nin un piso, xa que desde a súa chegada se instalou na Pensión Magdalena, na que seguiu vivindo ata a súa morte. A imaxe del arrastrando a roda e anunciando a súa chegada co típico chifre acabou resultando familiar para os veciños das vilas de Villamor de los Escuderos, Guarrate, La Bóveda de Toro, Fuentelapeña e Cañizal, entre outras moitas. Xosé María seguiu exercendo como un artesán ambulante á súa maneira, pero non desde a súa Galicia natal, senón desde Fuentesaúco. Pero tamén foi un innovador no mundo dos afiadores, pois montou a súa industria ambulante non sobre unha roda, senón sobre dúas. Deste xeito a máquina tiña máis estabilidade e iso permitíalle poder remolcala coa súa bicicleta da famosa marca BH. Non é difícil, pois, imaxinar a Xosé María pedaleando polos áridos camiños da provincia de Zamora e, logo de facer soar o chifre, ofrecer os seus servizos. Os que ouvían aquel son agudo exclamarían: «Ya está aquí el hojalatero», «Va a llover» ou «Ya tenemos aquí al gallego». Xosé María integrouse plenamente no tecido social desta terra zamorana e non lle pasou pola cabeza regresar á súa terra natal. Acordábase, iso si, de enviarlle cartos á familia, que seguía vivindo na aldea, do mesmo xeito que enviaban diñeiro os galegos da emigración transoceánica ou europea. Pero Xosé María facíao desde Zamora, a tan só uns centos de quilómetros da terra na que naceu.


Non debeu de ter unha vida fácil, pero seguramente foi máis doada se caemos na tentación de comparala coa dun segador ou a dun pedreiro. Sen ánimo de ser sarcástico, podo afirmar que o caso do latoeiro Xosé María é un exemplo de emigración privilexiada, pois este galego soubo combinar a independencia dun oficio ambulante e autónomo coas vantaxes de poder vivir nun lugar onde el se atopaba a gusto, xa que era ben acollido polos clientes e polos veciños. Estes acostumáronse axiña á súa presenza, pois tiña unha aparencia tamén singular: era de baixa estatura, vestía traxe de pana, levaba sempre unha viseira e tiña un poboado mostacho, detalle este que puiden comprobar e que estaba moi xeneralizado entre os afiadores, coma se o mostacho fose unha especie de insignia gremial. Vinos fotografados así en varios lugares do Estado español.


A vida deste afiador resultoume curiosa e tamén interesante, pois amosa que neste oficio hai variantes e Xosé María soubo achegar novidades tanto técnicas coma vitais. Non tivo que arrastrar á man a pesada roda nin quixo retornar a Galicia. Desprazábase con máis comodidade que outros afiadores e temos que imaxinar que levou unha vida máis confortable que a maioría dos afiadores galegos. Estes eran temporeiros e ao longo de ano alternaban o seu oficio ambulante cos traballos agrícolas nas súas aldeas, e, por se fose pouco, cando exercían o seu oficio ambulante, adoitaban durmir nas palleiras para aforrar os cartos da pensión, pois, en definitiva, estes homes estaban fóra da casa uns meses coa única idea de regresar cuns cartos aforrados. Daquela, canto menos gastasen durante ese tempo, máis proveito poderían sacarlle ao seu oficio. Pero Xosé María rachou con todo isto: non foi un afiador de ida e volta, pois decidiu establecerse de forma permanente, o que lle permitiu facer desprazamentos curtos e accesibles que, ademais, realizou sen o esforzo físico de arrastrar a roda durante longas distancias polos camiños de Castela baixo un sol de xustiza no verán ou durante os fríos e chuviosos invernos. Xosé María, ademais, traballou de afiador e de latoeiro e renunciou voluntariamente aos duros traballos no campo. Tivo, polo tanto, un traballo que puido desenvolver dun xeito tranquilo e sen deixar a súa saúde nel, pois non podemos esquecer que todas as noites podía durmir placidamente na súa cama da Pensión Magdalena, todo un luxo que nunca tivo a maioría dos afiadores para os que o seu oficio resultou moito máis duro, case tan duro coma o dos segadores e o dos pedreiros.


Grazas, amigo Xosé, por me acolleres na túa casa e podermos falar destas cousas. A próxima vez que nos vexamos será no Río Miño diante dun exquisito prato de garavanzos de Fuentesaúco.

Folgoso, a miña segunda aldea

A parroquia de Folgoso ten 190 hectáreas de superficie e está situada nun val entre a parroquia de Mazaira e as terras de Sás de Penelas. Linda tamén con Vimieiro e Santa Eulalia. A aldea de Santiago de Folgoso podo dicir que foi a miña segunda aldea, pois a primeira é Quintela, lugar no que nacín.

En Folgoso pasei algunhas tempadas da miña infancia, pois miña nai nacera aquí e nela seguían vivindo meus tíos e curmáns. Durante os meses de verán tamén vivían nela meus avós maternos e o resto do ano estaban cun fillo, que era cura de varias parroquias. Lembro que de cativo acompañaba a miña nai a Folgoso e celebrabamos aquí todos os eventos familiares: a matanza, a malla, a festa do patrón Santiago, a colleita das castañas etc. Cómpre dicir que na miña parroquia, Mazaira, sempre tiñamos na escola mestres interinos e na metade do curso marchaban; por sorte, en Vimieiro había unha mestra con praza fixa que nacera nunha aldea próxima, Arboiro, e os rapaces de Folgoso tiñan que ir a esta escola. Durante a miña estadía en Folgoso, cando eu tiña dez anos, meus pais acordaron cos meus tíos que fose a esta escola; e así foi durante catro anos. Verdadeiramente, aquela experiencia pagou a pena pois a mestra Argelina era moi boa e aprendemos moitas cousas con ela.

Sempre tiven, polo tanto, un cariño especial por esta aldea. Na casa dos meus tíos de Folgoso, que tiñan un só fillo e ademais era dez anos maior ca min, eu era o neno mecoso. De cando en vez, meu tío Francisco tiña que vir na miña busca ata a cima da carreira, pois alí, aínda que chovese, fixese sol ou nevase, sempre se reunían unha chea de veciños. A min gustábame estar con eles e escoitar como aquelas persoas maiores, que nunha gran parte foran emigrantes en Cuba ou nos Estados Unidos de América, contaban as súas historias. Meu tío Francisco sabía ben que aínda non fixera os deberes que me puxeran na escola e preocupábase de que os fixese.

Eu era un veciño temporeiro e a xente maior de Folgoso queríame e tratábame sempre con moito cariño. Na época da matanza meu tío Francisco, que era o matachín oficial de media aldea, sempre me levaba con el. Iamos á casa do Quello, á do señor Evaristo, á do Penín etc. Lembro que sempre me daban o primeiro torresmo; o señor Evaristo, que tamén acudía a todas as matanzas, untaba as miñas galochas con graxa; e o señor Antonio do Penín dábame a vincha do porco inchada coma se fose un globo.

Moitos anos máis tarde, sendo eu un emigrante en Barcelona, acudía durante as vacacións estivais a Quintela e, cando podía, tamén me achegaba ata Folgoso para compartir con aqueles vellos amigos os inesquecibles parladoiros. Para o señor Evaristo xa non era aquel rapaciño ao que lle untaba as galochas, agora contaba cunha certa intención os segredos das aventuras que viviu naquela Habana de casinos e de mulatas e que contrastaban cos traballos que facían el e mais outros descargando sacos no porto ou traballando de segadores de cana de azucre.

En Folgoso dábanse moi ben as cerdeiras e alí había boas colleitas de cereixas. Meu tío tiña unha cerdeira nun horto que estaba mesmo enriba da fonte da que saía a mellor auga de toda a comarca. Xuntabámonos alí os rapaces e as rapazas, todos eramos amigos e compañeiros da escola. Aquela cerdeira daba unhas cereixas grandes e coloradas. Os rapaces esgazabamos algunhas gallas enteiras ben cargadas e, como xa estaban maduras, marchabamos con elas e metiámolas nunha pía que recollía aquela auga fresca da fonte; logo, entre todos, comiamos aquel exquisito manxar. Cómpre dicir que en Quintela, por mor do clima da serra, apenas había cereixas, por iso as de Folgoso ou as peras de Trabazos sabían a gloria.

Hoxe en día, daqueles quince ou vinte homes e mulleres que acudían aos animados parladoiros, xa non queda ninguén. En Folgoso hai poucos veciños e ás veces pasan anos sen que me achegue ata alí. As persoas maiores foron morrendo, moitas casas están baleiras e os lugares que estiveron cheos de vida agora están en silencio. A viaxe, polo tanto, ata a aldea non sería máis que unha suma de recordos daqueles momentos felices que vivín entre os veciños de Folgoso.

Afortunadamente, agora sigo participando nos parladoiros con xente de Folgoso cando estou en Barcelona. Aquí está un dos meus amigos de sempre, Pancho, co que vivín moitísimas experiencias nas terras catalás ao longo de máis de corenta anos. Agora tamén nos atopamos no verán no Castro, pois Pancho pasa as vacacións nun piso que mercou alí. Agora cambiou os parladoiros que facía en Folgoso polas partidas de tute en calquera bar da vila. Cando viaxo ata Buenos Aires, non podo deixar de falar de Folgoso cos emigrantes nados nesta aldea. Severino, outro grande amigo, leva moitos anos vivindo en Arxentina e está informado de todo o que pasa na súa aldea cando fala por teléfono cos familiares que viven alí. Por desgraza, a emigración baleirou moitas aldeas galegas e Folgoso tamén padeceu a partida de moitos dos seus veciños. Hoxe en día é máis doado poder tomar uns viños ou falar do pasado cun veciño de Folgoso en Madrid, Barcelona, Ourense, Buenos Aires ou no Castro. Certamente, moita xente foi vivir á vila do Castro por diferentes motivos e deixou Folgoso coma se escapasen do arado.

Todos queremos ben o lugar no que nacemos, pero os veciños de Folgoso sempre presumiron da súa aldea con arrogancia. Cando falan da xente de Quintela, din que somos da serra de arriba. Nisto teñen razón, pois a aldea na que nacín está máis metida na serra, é máis fría e durante os invernos son máis grandes as nevaradas. Con frecuencia, as xeadas fan moito dano e por iso non temos árbores froiteiras. En Quintela é maior a produción de centeo, de patacas e de bos pastos, e Folgoso, que queda nun val máis agarimoso, tapado por esa serra de arriba, produce unha gran cantidade de castañas e madeira de castiñeiro. Nesta aldea teñen unha igrexa na que conservan unha excelente imaxe do apóstolo Santiago, santo ao que lle gardan unha gran devoción por ser o seu patrón; pero os veciños non son moi espléndidos con el, xa que lle fan a festa cada vinte e cinco anos. Nisto poderiamos dicir que estamos empatados os de Folgoso e mais os de Quintela, pois na aldea na que nacín poden pasar máis de vinte e cinco anos sen que celebremos a romaría en honor da Virxe. Pero o certo é que, cando a facemos, os veciños de Quintela contratamos as mellores orquestras e veñen máis curas para celebrar a misa cantada.