Quintela

Manuel Fraga Iribarne: conservador e reformista

2012-01-23T13:40:00.003+01:00

«Seriedade, honestidade, eficacia e entrega» son os termos que utilizou Manuel Fraga na súa resposta á pregunta que lle formulei na entrevista que aparece abaixo sobre as cualidades básicas que tiña que ter un político. El morreu o 15 de xaneiro e descansa xa para sempre no cemiterio da pequena localidade de Perbes, tal como era o seu desexo, ao carón da súa querida dona. Penso que as palabras do principio estiveron gravadas na súa mente dende sempre, ao lado da palabra «responsabilidade», que foi tamén un termo que non abandonou nunca. Dende os anos da escola, do instituto e da universidade, e, loxicamente, nas etapas posteriores, comezou a forxar a súa personalidade como «estadista» ou «home de Estado». Foino, e ninguén o poderá discutir nunca. Na miña opinión, un pobo intelixente avanza e demostra a súa grandeza cando sabe mirar cara a adiante, cando se adapta ao momento histórico, cando trata de superar os problemas e tenta non caer neles outra vez. Manuel Fraga sabía das calidades do pobo galego, e el, a través de toda a súa bagaxe intelectual como profesor e como home de Estado, decidiu aproveitar o momento histórico como presidente da Xunta de Galicia e traballar arreo por esta terra. Dos acertos seus e dos gobernos que presidiu, beneficiouse todo o pobo; dos erros, teremos que poñer os medios para non volver caer neles. A grandeza dun presidente como servidor público é traballar sen descanso por mellorar as condicións de vida da sociedade que dirixe; e Manuel Fraga cumpriu coa súa misión. Os que veñan detrás xa saben o que teñen que facer.

Deseguido aparece unha entrevista que lle fixen para o libro 88 gallegos. Una tierra a través de sus gentes (2 vol.), Barcelona, 1983. Está escrita en castelán e así decidín reproducila, pois a intención da publicación destes dous volumes foi que a xente de fóra da nosa terra coñecese unha serie de persoeiros galegos que considerei fundamentais e importantes naqueles anos.

* * *

Al oír la palabra «política», cientos de miles de gallegos, la inmensa mayoría de nuestros paisanos, miran para otro lado, o incluso salen corriendo. Es un error. Es un error porque, por mucho que se diga —por mucho que se nos quiera engañar—, el «apolítico» no existe: todo humano, por el solo hecho de pertenecer a una comunidad, posee inevitablemente una dimensión política, y todos sus actos, sean del tipo que sean, son entre otras cosas políticos. Y el mismo hecho de declararse «apolítico», de cerrarse o huir ante la sola mención de la odiada palabra, es ya una actitud plenamente política.

Y, sin embargo, esa posición de rechazo es muy lógica. Porque en Galicia —y no sólo en Galicia, por supuesto— la experiencia ha demostrado una y otra vez que «político» era asimilable a «cacique», que los «políticos» siempre han sido los ricos y los explotadores tradicionales o, peor aún, los «arribistas», los «traidores» a su gente que sólo buscaban el progreso personal, el poder egoísta, vendiéndose y vendiéndonos a intereses ajenos. Total: para echarse a temblar. Pues ¡si hasta el diccionario nos «enseña»: «Político: que se ocupa de los asuntos del Estado ... Versado en las cosas del Gobierno y negocios del Estado... etc.»! Claro, ¿y quién imagina a un pobre campesino gallego «ocupándose de los asuntos del Estado», o «versado en las cosas del Gobierno y negocios del Estado»?

Pero no es así. Eso es pura y simplemente mentira. Político no es determinado «profesional» cuya profesión es arrancarnos el voto o, aun sin eso, situarse en los puestos de poder real, en base a que «sus conocimientos, formación y experiencia de los asuntos de Estado» le capacitan y le hacen indiscutiblemente imprescindible en esa función. Eso, tanto en gallego como en castellano, tiene un nombre bien diferente.

Políticos, repito, somos todos. Porque todos tenemos necesidades, y por tanto intereses, y nuestros actos no pueden por menos que reflejarlo. De nuestra mayor habilidad y mejor esfuerzo para intentar resolver nuestras necesidades, para alcanzar y defender nuestros intereses —¿coinciden con los de quienes tienen el poder, con los de los «políticos profesionales», con los de aquellos que nos prometen tantas cosas y dicen que buscan justamente lo mismo que nosotros? ¿Podemos defenderlos o luchar por ellos en solitario? ¿No son esos intereses nuestros los mismos que los de tanta y tanta gente en nuestra misma situación, y precisamente contrarios a los de un número muy limitado de personas? ¿Hay forma de lograr la resolución de nuestras necesidades, de las necesidades de la inmensa mayoría, sin desplazar de los puestos de poder a quienes demuestran poseer unos intereses contrarios, y que sólo pueden defender tratando de mantenernos en la necesidad que padecemos? ¿Lo conseguiremos sin lucha, sin empuje; cederán ellos por propia voluntad?—, o de nuestro desinterés, de nuestro miedo a que las cosas se compliquen aún más —¿aún más, en Galicia?—, de nuestra aceptación de la falacia del «apoliticismo», dependerá que llevemos una política más activa o más pasiva. Pero nuestra vida siempre será política, no hay otra posibilidad, y según como la orientemos mejor o peor nos irá: cualquier otra explicación es un engaño.

Galicia vive hoy una situación especial. Ha habido un cambio de régimen a nivel del Estado, nuestro país estrena un Estatuto de Autonomía. ¿Ha abandonado el gallego su tradicional escepticismo? ¿Se ha esforzado en la consecución de ese cambio, en el aprovechamiento de esa Autonomía? Parece que, en cierto modo, la inmensa mayoría se mantiene al margen: «Es un invento de fuera, de los de siempre, que pretende lo de siempre: más pronto o más tarde se le verá la oreja». Pero detrás de esa actitud reticente, cada cual —la necesidad aprieta— mantiene un punto de esperanza... Y es masoquismo: pues si no hay implicación personal, si no se toma una actitud más viva, ¿cómo no va a fallar el tinglado, cómo no va a probarse ineficaz para la gran mayoría que es precisamente la que más lo necesita, cómo no van a intentar sacarle partido solamente los de siempre? Y sin embargo, sea quien fuere quien ha montado la cosa, ésta se encuentra ahí: ¿por qué no utilizarla? ¿Por qué no lanzarse a luchar por los propios intereses empleando este nuevo instrumento, organizándose, exigiendo, desplazando de los puestos clave a quienes ya en otros tiempos han demostrado que no van por nuestro camino?

Mas lo cierto es que no todos los gallegos se encuadran en tal posición. Hay minorías que ven la situación con claridad, que actúan desde una posición políticamente activa. Ahí están esos jóvenes partidos nacionalistas, esas organizaciones de trabajadores que se esfuerzan por sus intereses; ahí están, ahora mismo, esos campesinos que se han unido para intentar sacudirse unas imposiciones asfixiantes... Pero son eso: minorías. Y precisamente por ello lo tienen más difícil, y corren el riesgo de fracasar, de «quemarse», y de que su ejemplo acabe entonces utilizándose como prueba de negatividad.

El proceso de avance de la sociedad gallega sólo será consecuencia del trabajo de la gran mayoría, y para ello es imprescindible concienciación, primero, y acción política, después.

¿Pero es que nuestra tierra está condenada a sufrir la acumulación de presión política hasta explotar, de siglo en siglo, en movimientos como el de los «Irmandiños», como los de las guerras carlistas, como el de la pasada guerra civil?

MANUEL FRAGA, alto funcionario de la Administración, profesor universitario, diplomático de carrera y tantas y tantas cosas más, es ante todo político. ¿Político a secas? Bueno, él ha manifestado repetidamente que es preciso diferenciar entre «político», es decir, profesional de la política, y «estadista» u «hombre de Estado», que es más bien lo que él se siente. Lo que ocurre es que, al parecer, todavía no ha logrado desarrollar plenamente esta su vocación de estadista, o por lo menos ésa es la impresión que se extrae de su trayectoria hasta la fecha. Y MANUEL FRAGA, digamos político con vocación de hombre de Estado, sigue ideológicamente una línea conservadora. Aunque también en este punto él difiere, sosteniendo que, por temperamento y convicción, es a la vez conservador y reformista... por mucho que la opinión general mayoritaria, en vista de su historial y su posición en el panorama político español actual, no se muestre precisamente de acuerdo.

Nuestro hombre es, pues, un personaje polémico. Tiene amigos y enemigos; hay quienes le admiran y quienes le desprecian, quienes le temen, quienes le quieren y quienes le odian. Por todas partes levanta pasiones, y son muy pocos los que ante su figura permanecen indiferentes. Sin embargo, posee este gallego dos cualidades unánimemente aceptadas y elogiadas: una extraordinaria energía y una capacidad de trabajo francamente envidiable.

Nació MANUEL FRAGA IRIBARNE el 23 de noviembre de 1922 en Vilalba, Lugo. Su familia, de recursos limitados, se iría con el tiempo ampliando, y él —tal vez como premonición de lo que más adelante sería en multitud de campos— acabaría resultando el mayor o número uno de una docena de hermanos.

Estudia el bachillerato —los dos últimos cursos— en Lugo, realizando en Santiago el examen de Estado, en el que alcanzaría premio extraordinario (1939). En la Universidad de Madrid, en 1944, se licencia en Derecho —asimismo con premio extraordinario, por cierto—, figurando como profesor ayudante de la Facultad ya antes de finalizar la carrera.

Alférez de Milicias Universitarias —número uno de su promoción—, en 1945 se doctora en Derecho y —con el número uno— aprueba las oposiciones de Letrados a Cortes.

Y ya todo seguido: 1946, Escuela Diplomática; 1947, licenciatura en Ciencias Políticas y Económicas; 1948, secretario de Embajada de segunda clase y catedrático de Derecho Político; 1951, secretario general del Instituto de Cultura Hispánica; 1953, catedrático de Teoría del Estado y Derecho Constitucional; 1955, secretario general técnico del Ministerio de Educación Nacional; 1956, subdirector del Instituto de Estudios Políticos; 1957, consejero nacional y procurador en Cortes; 1961, consejero de Embajada y director del Instituto de Estudios Políticos, y en 1962 es nombrado ministro de Información y Turismo.

Como ministro de Información y Turismo se mantendría hasta octubre de 1969, y en este largo período sería también ministro plenipotenciario de la Carrera Diplomática, en situación de excedencia especial (1963), y secretario del Consejo de Ministros y de las Comisiones Delegadas del Gobierno (1967).

En 1973 fue nombrado embajador de España en Londres, cargo que ejercería hasta la muerte de Franco: el 18 de noviembre de 1975 estaba de nuevo en España, y el 12 de diciembre Carlos Arias Navarro le nombraba ministro de Gobernación y vicepresidente para Asuntos del Interior.

En julio del año siguiente, al cesar Arias Navarro como presidente del Gobierno, cesa también Fraga como ministro. Trabaja entonces en el desarrollo de una plataforma política ya tiempo atrás iniciada, y cuando en octubre aparece Reforma Democrática, es elegido su presidente. La organización se integraría —junto con ADE, de Federico Silva; AR, de López Rodó; UDPE, de C. Martínez Esteruelas; UNE, de Fernández de la Mora; USP, de Thomas de Carranza, y DS, de Licinio de la Fuente— en Alianza Popular en el mes de diciembre de aquel 1976.

El 15 de junio de 1977, en las listas de AP por Madrid, es elegido diputado. Luego... ya es sabida la continuidad de sus pasos hasta hoy.

De su muy amplia bibliografía cabe citar: Luis de Molina y el derecho de la guerra (Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Madrid, 1947); Razas y racismo en Norteamérica (Ediciones Cultura Hispánica, Madrid, 1950); La acción meramente declarativa (Instituto Editorial Reus, Madrid, 1951); La reforma del Congreso de los Estados Unidos (Ediciones Cultura Hispánica, Madrid, 1952); El Congreso y la política exterior de los Estados Unidos (Escuela Diplomática, Madrid, 1952); El Canal de Panamá (CSIC, Madrid, 1953); Las constituciones de Puerto Rico (Ediciones Cultura Hispánica, Madrid, 1953); La crisis del Estado (Biblioteca de Ciencias Sociales, M. Aguilar, Madrid, 1955; segunda ed., 1958); Don Diego de Saavedra y Fajardo y la diplomacia de su época (Dirección General de Relaciones Culturales, Madrid, 1955); Balmes, fundador de la sociología positiva en España (Ayuntamiento de Vich, Vich, 1955); La familia española ante la segunda mitad del siglo XX (Ediciones del I Congreso de la Familia Española, Madrid, 1959); El reglamento de las Cortes Españolas (Biblioteca de Temas Actuales, Colección Norma, Madrid, 1959); Las transformaciones de la sociedad española contemporánea (Madrid, 1959); Guerra y diplomacia en el sistema actual de las relaciones internacionales (Ediciones Europa, Madrid, 1969; segunda ed., 1977); La familia y la educación en una sociedad de masas y máquinas (Congresos de la Familia Española, Madrid, 1960); El Parlamento británico desde la Parliament Act de 1911 (Instituto de Estudios Políticos, Madrid, 1961); Organización de la convivencia (Colección Acueducto, Madrid, 1961); Estructura política de España. La vida social y política en el siglo XX (Editorial Doncel, Madrid, 1961; varias ediciones); Promoción social y educación (Colección «O crece o muere», Ateneo de Madrid, Madrid, 1961); El hombre y lo humano en el pensamiento político contemporáneo (Col. «O crece o muere», Madrid, 1961); El nuevo Antimaquiavelo (Instituto de Estudios Políticos, Madrid, 1961); La guerra como forma de conflicto social (Instituto de Estudios Políticos, Madrid, 1961); Política y economía (Instituto de Estudios Políticos, Madrid, 1962); Sociedad, política y gobierno en Hispanoamérica (Instituto de Estudios Políticos, Madrid, 1962; segunda ed., 1971); Horizonte español (Editora Nacional, Madrid, 1965; varias eds., traducción al italiano); Cinco loas (Editorial Nacional, 1965; segunda ed., 1969); El desarrollo político (Ediciones Grijalbo, Barcelona, 1972; segunda ed., 1974; ed. de bolsillo: Editorial Bruguera, Barcelona, 1975); Legitimidad y representación (Ediciones Grijalbo, Barcelona, 1973; ed. de bolsillo: Editorial Bruguera, Barcelona, 1975); Sociedad, región, Europa (Alianza Editorial, Madrid, 1973); La República (Editorial Planeta, Barcelona, 1973; segunda ed., 1974); Las leyes (Editorial Planeta, Barcelona, 1975); Un objetivo nacional (Editorial Dirosa, Barcelona, 1975; ed. de bolsillo, 1976; traducciones al italiano y al portugués); Cánovas, Maeztu y otros discursos de la Segunda Restauración (Sala Editorial, Madrid, 1976); España en la encrucijada (Ediciones Adra, Madrid, 1976); Alianza Popular (Ediciones Albia, Bilbao, 1977); El gabinete británico (Moneda y Crédito, Madrid, 1977); La monarquía y el país (Editorial Planeta, Barcelona, 1977); Los fundamentos de la diplomacia (en colaboración con R. Rodríguez-Moñino; Editorial Planeta, Barcelona, 1977); Espanha, caminhos da democracia (Braga Editora LDA, Portugal, 1977); Los nuevos diálogos (Editorial Planeta, Barcelona, 1977); La crisis del Estado Español (Editorial Planeta, 1978; segunda ed., 1978); La Constitución y otras cuestiones fundamentales (Editorial Planeta, Barcelona, 1978); Después de la Constitución y hacia los años 80 (Editorial Planeta, Barcelona, 1979); Jovellanos, en la perspectiva de la sociedad española actual (Gijón, 1980).

Ha dirigido, desde 1951, la colección «Las Constituciones Hispanoamericanas», realizando diversos prólogos y trabajos en la misma. Igualmente, ha codirigido la obra La España de los años 70 (cuatro vols.; Editorial Moneda y Crédito, Madrid, de 1972 a 1974). Sus colaboraciones en revistas de todo tipo y en la prensa diaria son innumerables.

Sobre él se han escrito los siguientes libros: Fraga lribarne: retrato en tres tiempos, de Manuel Milián Mestre (Editorial Dirosa, Barcelona, 1975); Manuel Fraga, semblanza de un hombre de Estado, de Octavio Cabezas (Sala Editorial, Madrid, 1976); Manuel Fraga Iribarne, de Carlos Sentís (Editorial Cambio 16, Madrid, 1977); El pensamiento de Fraga, de Manuel Quintanilla (Ocejón Ediciones, Madrid, 1976), y Radiografía política del profesor Fraga Iribarne, de Manuel Martínez Ferrol (Crespo Ediciones, Madrid, 1978).

La relación de sus premios, honores y distinciones sencillamente no cabría aquí, pues es sin exagerar abrumadora.

Bien, ésta es la biografía en plan telegráfico —no existía otra posibilidad, dado su curriculum— de MANUEL FRAGA, quien, al frente de su partido Alianza Popular, ha obtenido la mayoría de los votos en las elecciones al Parlamento gallego, tal vez su mayor éxito real hasta el
momento.

El Estatuto de Autonomía empieza a desarrollarse, y Galicia espera. Pero la abstención ha sido extraordinariamente amplia en estas últimas elecciones, y entre el masivo escepticismo y las voces de discrepancia e impaciencia que se levantan aquí y allá, las cosas no están hoy nada claras. Porque, en definitiva, ¿ es el conservadurismo lo que Galicia necesita en la actualidad?

Señor Fraga, ¿cuál es el rasgo fundamental de su carácter?
Creo que precisamente el ser un hombre de carácter.

¿Qué le gustaría ser si no fuera político?
Lo que también he sido y soy: profesor.

¿Cuáles son las cualidades mínimas de un buen político?
Seriedad, honestidad, eficacia, entrega.

Entre los valores humanos, ¿cuál es para usted el más importante?
La verdad.

¿Qué piensa de sus enemigos?
Procuro verles como rivales o antagonistas, más que como verdaderos enemigos.

¿Qué prefiere: ser amado o ser temido?
Vamos a decir querido y respetado; las dos cosas, por supuesto.

¿Qué opina de la popularidad?
Que es una carga inevitable de la vida pública, un gaje del oficio.

¿Cree que la popularidad envejece?
No veo por qué.

¿Cree que escribe para la historia?
Nunca se sabe.

¿Qué opina de los que hablan mucho y no hacen nada?
Que son cencerros y no hombres.

¿Cómo podríamos comunicarnos más unos con otros?
Para eso no hay recetas universales. Yo recomiendo el juego del dominó y la queimada.

¿Qué opina del amor?
Que es una de las grandes fuerzas de esta vida.

Si viera quemarse su biblioteca, ¿qué libro salvaría?
Uno de Derecho Romano.

¿Qué tipo de música le gusta?
Beethoven.

¿Cuál es su deporte favorito?
La caza.

¿Cuál es la mejor película que ha visto?
Las de vaqueros de mi juventud.

¿Confía en la actual juventud?
Es como la de todos los tiempos: son jóvenes...

¿Qué opina de la familia?
Que es una institución básica de la sociedad que hay que defender con uñas y dientes.

¿Cuál es para usted la auténtica definición de libertad?
La de Montesquieu: que nadie pueda ser obligado a hacer lo que no debe hacer.

¿Qué le sugieren las palabras: feministas, marchosos, terrorismo, comunismo, fascismo, nacionalismo?
No habría feministas si no hubiera machistas. Los marchosos son los que saben marchar. Los terroristas buenos están en la cárcel, o más lejos. El comunismo es una antigualla como ideología, pero un sistema eficacísimo para monopolizar el poder y no soltarlo. El fascismo es el comunismo al revés. El nacionalismo es una deformación peligrosa de una cosa buena, que es el amor a la patria.

Señor Fraga, ¿hacia dónde camina la humanidad?
Eso me gustaría a mí saber.

¿Qué le sugiere la palabra emigración?
La vida de mis padres, de muchos parientes y amigos, la de buscar nuevos horizontes, antes de volver a los de siempre.

¿Qué pasaría en Galicia si todos los gallegos fueran tan trabajadores como usted?
Que produciríamos más de todo, supongo.

¿Qué representa para usted ser gallego?
Pertenecer a un grupo humano y cultural bien definido, en el que me siento natural y simpáticamente miembro. El ser de la estirpe de Gelmírez, de Gondomar, de Feijóo, de Murguía, de Pondal, de tantos otros...

¿A qué gallego levantaría una estatua?
A todos.

¿Cuál es su escritor gallego favorito?
Álvaro Cunqueiro.

¿Es usted partidario de una nueva sociedad o de mejorar la que ya tenemos?
Soy por temperamento y por convicción a la vez conservador y reformista.

Cuando fue ministro de Información y Turismo, ¿qué hizo usted por Galicia?
Paradores de Turismo, muchos hoteles y otras instalaciones, folletos y carteles, un gran Año Santo, y predicar con el ejemplo, pasando allí mis vacaciones. Hice también instalaciones de radio y televisión, centenares de teleclubs y, en fin, todo cuanto pude, dentro de los medios que tenía.

¿Cómo ve el futuro de Galicia?
Lleno de problemas, pero saldremos adelante.

[Olegario Sotelo Blanco, 88 galegos. Una tierra a través de sus gentes. Vol. II, pp. 255-263]

Isaac Díaz Pardo: un patriota ao servizo de Galicia

2012-01-10T13:59:00.009+01:00

Isaac Díaz Pardo deixounos fisicamente o 5 de xaneiro deste 2012. O seu corpo descansa xa no cemiterio da cidade na que naceu: Santiago de Compostela. Quero manifestar a miña dor pola perda do amigo a toda a familia e agradecerlle desde esta ventá a Isaac o exemplo do que é ser un home entregado á súa terra, un patriota. O seu foi un facho permanente para min: traballar sen descanso pola cultura deste país. Amais de pintor e artista, tamén foi un editor que tratou de recuperar a memoria de Galicia a través dos libros publicados en Ediciós do Castro. Grazas, amigo Isaac, polo teu exemplo e maxisterio.

Deseguido aparece unha entrevista que lle fixen para o libro 88 gallegos. Una tierra a través de sus gentes (2 vol.), Barcelona, 1983. Está escrita en castelán e así decidín reproducila, pois a intención da publicación destes dous volumes foi que a xente de fóra da nosa terra coñecese unha serie de persoeiros galegos que considerei fundamentais e importantes naqueles anos.

* * *

En los días que corren, pocos campos tan resbaladizos, tan propicios para el camelo como el de la cultura. En este campo, hoy, las «malas hierbas» abundan por doquier. Y esto en Galicia se observa con toda claridad. Vanitas vanitatis: la busca de un nombre, de un puesto al sol, sea como sea, ha constituido y constituye la obsesión exclusiva de tantos y tantos. Y nacen así los valores ficticios, los personajes —y personajillos— de relumbrón. Pero ¿y la obra? Porque, ya se sabe, «los hombres pasan, mas las obras —las obras válidas, claro— quedan». Las fosilizaciones académicas, las falsas erudiciones, el arte producto de una u otra variedad del marketing, ¿qué tienen que ver con la cultura auténtica, con la cultura real?

Buen ejemplo de lo que digo es ISAAC DÍAZ PARDO. Un enorme ejemplo en negativo, desde luego. Porque, detrás de gran parte de las, en realidad, pocas consecuciones culturales de verdadero peso, de gran calibre, de máxima calidad e indiscutible proyección que en Galicia se han dado en los últimos tiempos, está él, está su inquietud y su trabajo. Porque, siendo una de las pocas personas lúcidamente conscientes de las dificultades —y de sus causas— que, dadas las tristes circunstancias económicas y sociales de nuestro país en las pasadas décadas, inevitablemente arrastraba nuestra cultura, jamás ha dejado de trabajar, contra viento y marea, en la mejor línea, en lo más vivo y progresivo de la cultura gallega. Y porque, con todo ello —¡no podía ser de otro modo!—, siempre ha estado, y está, a miles de kilómetros de la nefasta —e infantil, o mejor, estúpida— posición de quien no hace más que buscar el prestigio, el reconocimiento, la alabanza. Con lo cual, mira por donde, no habría forma de presentar una lista —una lista «sana», objetiva— de una docena de gallegos con mérito irreprochable en el campo de la cultura que no incluyera a DÍAZ PARDO. Ahí está Sargadelos, ahí están las Ediciós do Castro, ahí está el Museo Carlos Maside, ahí quedan tantas y tantas realizaciones que, por medio del Laboratorio de Formas de Galicia, o personalmente, reflejan el trabajo de este hombre.

ISAAC DÍAZ PARDO nació en Santiago de Compostela en 1920, «en la Casa de la Tumbona, que da nombre al callejón por el que bajan las aguas de las esterqueiras. En el habla de las putas, la «tumbona» es la que las «tumba», la que las inicia en el «asunto». Pero esto pertenece a la historia de la pedagogía y hoy no tiene vigencia; imperan otros modos; la profesión fue desbordada irrespetuosamente. También bajaban aguas por la calle Das Hortas, en la que desemboca el callejón de la Tumbona. Estas aguas eran las peores, porque venían por la Costa do Cristo, bañando la Falcona, el depósito de cadáveres, el hospital de tiñosos... Con frecuencia la planta baja de nuestra casa quedaba inundada».
En el año 1936 estudiaba bachillerato, y su padre tenía la esperanza de que, de algún modo, podría iniciar arquitectura, que era lo que a él le gustaba; pero como las cosas fueron mal, los años de la guerra hubo de pasarlos pintando puertas y anuncios en los tranvías de A Coruña, después de permanecer seis meses mano sobre mano. Acabada la guerra, hizo Bellas Artes en Madrid, «que era más barato, y gracias».
En 1947, DÍAZ PARDO ya había realizado tres exposiciones en Madrid y otras tres en Barcelona, además de varias en Galicia y una en el extranjero. Con todo, por aquellos días se da cuenta de que está trabajando en una profesión que le han impuesto las circunstancias, que no coincide con su vocación, de la que, por otra parte, tampoco se halla seguro.
Sin embargo, es entonces cuando entra en el campo de la cerámica, «del que —dice hoy— no lograré salir». Comenzó montando la fábrica de Castro. Pero, en 1955 «tropecé conmigo mismo al comprobar que nuestras tierras (no nuestra Tierra) no eran nuestras, y ensayé a ser emigrante». En Argentina montó otra fábrica, la de Magdalena, que sigue trabajando en la actualidad, y concibió el Laboratorio Cerámico de Magdalena, que moriría en proyecto al caer el presidente Arturo Frondizi, en 1962. Y a Argentina, puesto que «comprobé que también me había equivocado, y para no fastidiar a los que se asociaron conmigo...», viajaría desde Galicia hasta veinte veces durante trece años.
En Buenos Aires, además, a partir del trabajo teórico llevado a cabo junto a Luis Seoane, nació el Laboratorio de Formas de Galicia, al cual, ya aquí, en nuestra tierra, se incorporaría el arquitecto Albalat. El Laboratorio de Formas de Galicia, ¡casi nada!: la realización cultural de mayor peso específico en nuestro país desde hace muchos, muchos años; el instrumento cultural de más alto contenido, viveza y eficacia de cuantos han existido.
Y, con el Laboratorio, las consecuciones de la mayor importancia se suceden unas a otras, y, sin darse un reposo, DÍAZ PARDO trabaja y trabaja...

Bien, esa es su breve referencia biográfica. Prácticamente autobiográfica, pues casi me he limitado a reproducir sus palabras. Pero, ¿ha visto alguien un curriculum tan sencillo, tan modesto, tan sincero, tan ético? ¿Dónde están los títulos, los premios, la autocomplacencia, los adornos, la mierda? ¿Es éste el hombre que tanto ha trabajado y trabaja, y a tan alto nivel, por la cultura gallega? Pues sí, él es. Y aún nos dice más, para cerrar el comentario sobre su vida: «Esta laboriosa huida de mí mismo tenía alguna razón que todavía sostengo como válida: en la habilidad del hombre para hacer cosas, se ve por lo que produce que unas veces trabaja representando cosas, las que sea, y otras haciendo aparatos para satisfacer necesidades concretas, y obsérvese que yo quería ir hacia esto último y tampoco lo logré, pues todo el tiempo lo dedico a templar gaitas y demás. Sumado esto a mis condiciones de nacimiento, a la frustración como arquitecto, a la equivocación como pintor y al fracaso como emigrante, ya se comprenderá por qué no pongo mis méritos en la tarjeta». ¡Asombroso! He aquí una persona que muestra con toda sinceridad la dolorosa búsqueda de sí misma, que se juzga con toda dureza y sin paliativos, que trasluce la más extraordinaria consciencia de las penosísimas condiciones objetivas que presenta Galicia para la autorrealización individual y colectiva. Pero una persona cuyas realizaciones llenarían de orgullo a cualquier gallego, y no digamos a tantos y tantos pretenciosos que sin la menor obra válida se creen —o tratan de hacérnoslo creer— genios indiscutibles. ISAAC DÍAZ PARDO, hoy, ya, y por méritos propios, ocupa uno de los más altos puestos en la cultura gallega de todos los tiempos. Y eso no tiene vuelta de hoja.

Señor Díaz Pardo, ¿qué es para usted la cerámica? ¿Y la arquitectura?
La cerámica es un procedimiento de fabricar objetos que se diferencia de todos los demás. Lo que da carácter al procedimiento cerámico es que el producto se conforma, o se moldea, antes de transformarse en materia definitiva, es decir, antes de su transformación termoquímica dejando el fuego su presencia sobre las formas. El carácter de este procedimiento da lugar a que lo que se vitrifica o sinteriza, luego de conformarse, sea del material que sea, se diga que pertenece a la cerámica, aunque no sea hecho con arcilla, que es la cerámica que conocemos tradicionalmente.
La arquitectura... supongo que debe ser todo lo que es capaz de cumplir una función sustentante de algo para habitar, para cubrirse, para trabajar, etc.

En su opinión, ¿en qué momento se encuentra hoy la cultura gallega?
Según lo que se entienda por cultura. Si nos referimos a la cultura comunicativa del arte, estamos en un momento en que en producción no fue superado por ningún otro. Pero, a mi manera de ver, falta información de su pasado, imaginación y rigor, para que este hecho adquiera trascendencia para comunicar con el futuro. En cambio, si por cultura hemos de entender todo lo que hace o cultiva el hombre, como un hecho socio-económico, entonces nuestra cultura crece negativamente en función de su desarrollo dependiente ininterrumpido.

¿Cómo ve usted, concretamente, las artes plásticas gallegas en la actualidad?
Me remito a la contestación anterior.

¿Cree usted que el arte puede denunciar de algún modo las crisis de una sociedad?
Se supone que el arte está comunicando las inquietudes de los hombres, por lo que, si esos hombres están inmersos en alguna crisis, el arte, naturalmente, deberá reflejarla, al menos si es auténtico.

¿Qué es el Laboratorio de Formas de Galicia?
Es una sociedad jurídica que concebimos y discutimos en Buenos Aires el inolvidable Luis Seoane y yo, y a la que ya aquí en Galicia se incorporó el arquitecto Albalat. Al Laboratorio de Formas de Galicia, que tiene una filosofía bien definida, aparte de la operación restauradora de Sargadelos, pertenecen entre otras realizaciones las Ediciós do Castro y el Museo Carlos Maside, prestando además su colaboración a otras entidades embarcadas en distintos proyectos que tienen a Galicia en la mira de su objetivo.

¿Cuál es la filosofía del Laboratorio, cuáles son sus objetivos, cómo funciona?
Los que integramos el Laboratorio de Formas pensamos que el arte es un lenguaje (el lenguaje de las formas), y como tal hecho natural que es tiene que tener identidad, madre y padre, y patria. Las lenguas inventadas, desde el esperanto al trampitán, no lograron comunicar nada. Y el funcionamiento del Laboratorio de Formas consiste en proyectar esta filosofía en hechos concretos, generalmente a través de formas jurídicas de asociación.

¿Cuáles son sus proyectos más inmediatos?
Los proyectos en los que yo colaboro, y que están realizándose, deben llevar a Sargadelos a duplicar su eficacia en un plazo entre uno y dos años. Ahora bien, fuera de Sargadelos colaboramos en otros proyectos. Por ejemplo, en O Castro (Sada, A Coruña) está terminándose un complejo al lado de la fábrica en el que funcionan ya el Museo Carlos Maside, el Laboratorio Xeolóxico de Laxe, la Fundación Parga Pondal, las Ediciós do Castro, las Gráficas do Castro/Moret, y próximamente entrarán en funcionamiento dos laboratorios-escuela, de cerámica y comunicación, y en Santiago estamos también colaborando en lo del Instituto Galego de Información, que publicará el periódico Galicia.

¿Cómo se presenta el futuro del Laboratorio de Formas de Galicia?

Si las sociedades e instituciones que va creando se afirman, el Laboratorio habrá ganado su meta sin haber ganado un real.

¿Qué es Sargadelos?
Una parroquia de unos tres kilómetros cuadrados perteneciente al ayuntamiento de Cervo que se extiende desde el mar hasta la montaña. Aproximadamente en su centro está el conjunto histórico-artístico del Antiguo Recinto de Sargadelos, en el que se conservan vestigios de lo que fueron las Reales Fábricas, complejo siderúrgico y cerámico fundado hacia fines del siglo XVIII por Antonio Raimundo Ibáñez.

¿Qué representa Sargadelos para la cultura gallega?
La obra creada por Ibáñez representa la realización de más aliento y prestigio de nuestro pasado industrial. También una de nuestras mayores frustraciones. Y, desde una perspectiva paradigmática, la empresa como asociación de recursos para satisfacer necesidades concretas y auténticas, frente a la empresa como asociación de intereses para especular con todo o con cualquier cosa. La operación restauradora de Sargadelos, promovida por el Laboratorio de Formas de Galicia, tenía como principal objetivo llamar la atención sobre esa memoria paradigmática y sobre el hecho de que en Sargadelos está uno de los primeros ejemplos de planificación industrial.

¿Cómo compagina la técnica con la estética?
Sargadelos es obra de mucha gente, y la responsabilidad de su técnica y de su estética recae hoy en un instituto, el Seminario de Sargadelos, que comprende a su vez un Centro de Investigación Tecnológica, muy importante, y un Centro de Sistemas de Comunicación, que es donde se elabora la imagen de Sargadelos que se conoce.

¿Qué relación tienen los nuevos diseños de Sargadetos con el arte popular gallego?
El nuevo Sargadelos, como un producto que es del Laboratorio de Formas de Galicia, trata de buscar la identidad de las formas que dieron carácter a la cultura gallega desembarazándola de las formas superpuestas por un largo período de desconcienciación del pueblo gallego. Por aquí puede haber una comunión de ideas con el arte popular. Pero nada más, pues se trata, en el caso del nuevo Sargadelos, de sistemas completamente elaborados, mientras que lo popular no es sino lo que el pueblo rústico hizo sin elaboración conceptual. No se trata de un problema cualificativo (el arte popular puede ser más valioso culturalmente que el llamado arte culto), sino de una diferenciación conceptual.

¿Cuáles son los problemas mayores del nuevo Sargadelos?
No se puede hablar de ningún problema en particular, aunque como Sargadelos está en Galicia participa de —o mejor dicho, le alcanzan— las consecuencias de la total dependencia que padece nuestra tierra.

¿Qué es y cómo funciona el Museo Carlos Maside?
El Museo funciona protegido por las empresas industriales que colaboraron en su fundación y por donaciones particulares que hacen sin alharacas gentes que aman las cosas significativas de Galicia.

¿Qué objetivos pretenden las Ediciós do Castro, cuál es su política editorial?
Ediciós do Castro es para el Laboratorio un medio de comunicación, pero también publica todo lo que se estudia o escribe, desde la geología hasta la poesía, tratando de facilitar que estas cosas puedan proyectarse y difundirse, en un principio, claro, sin demasiado espíritu crítico. Éste vendrá más adelante, formado por los destinatarios y por el tiempo.

Usted ha sido emigrante: ¿qué opinión le merece el fenómeno de la emigración?
Galicia es un país rico de gente pobre, que hoy se puede llamar asalariada porque en el contexto ya no es tan pobre. Este hecho, proveniente de su dependencia económica, es lo que hasta ahora obligó a sus gentes a emigrar, y como tales un hecho negativo. Pero la emigración gallega también produjo cosas importantes en los países donde se asentó, demostrando que los gallegos pueden asociarse y pueden crear grandes empresas, aunque algunos interesados se empeñen en negarnos estas virtudes. Un último beneficio de la emigración está en las remesas de divisas que produce, pero explotar seres humanos con este fin es sólo una práctica indeseable y delincuente, aunque en ella hayan estado interesados ilustrísimos y reverendísimos señores.

En líneas generales, ¿qué le parece el Estatuto de Autonomía de Galicia?
En el papel, creo que en general es aceptable, y aunque no sea perfecto —podría fomentar más el valor de las personas que la influencia de los partidos— a partir de él podrían hacerse grandes cosas, cosas que diesen satisfacción a todos y a todas las necesidades de Galicia. Pero lo que queda fuera del Estatuto de Autonomía —es decir, los poderes establecidos— es tan poderoso, tan rabiosamente centralista y amoral, que, sin duda tratará de reírse de la Autonomía de Galicia. Y ojalá me equivoque.

¿Cómo ve pues el porvenir de nuestra tierra?
Malo del todo no va a ser, porque hay cosas que no nos pueden quitar: las rías, la humedad... pero la leche, la energía eléctrica, el ahorro... con la cantidad de cipayos que tenemos en nuestra tierra... no sé. Por un lado, usted ya ve, y por el otro, ¿qué quiere que le diga?

[Olegario Sotelo Blanco, 88 galegos. Una tierra a través de sus gentes. Vol. I, pp. 115-122]

A Casa das Rodas

2011-10-03T14:22:00.002+02:00

Hai pouco tempo falaba neste mesmo blog de que o concello de San Xoán de Río é terra de afiadores. Hoxe, día 24 de setembro, regreso a unha pequena aldea que pertence ao devandito concello, Arboiro, porque alí se celebra un grande acontecemento: a inauguración da «Casa das Rodas». Arboiro foi unha aldea chea de xente e de vitalidade hai tan só corenta anos; hoxe a maioría das casas están deshabitadas e tan só quedan dous veciños. Nesta aldea durante moitos anos destacou un veciño: o señor Nicanor. Este home foi un verdadeiro artista que fixo de todo: un nicho no cemeterio, a culata dunha escopeteta, arranxar o motor Lister da máquina de mallar, montar un muíño ou calquera traballo nunha casa. Emigrou cando era moi novo a Cuba e alí tivo varias ocupacións, a última foi traballar de buzo no porto da Habana. Neste duro traballo enfermou e os médicos cubanos mandárono de volta para que morrese na súa aldea de Arboiro e nela morreu, pero non por aquela enfermidade, porque sandou dela un tempo despois, senón pola idade, pero isto aconteceu moitos anos máis tarde. Nicanor decidiu non volver marchar e quedou en Arboiro. Só abandonou a súa aldea durante a Guerra Civil; durante a posguerra foi perseguido, apresárono, máis tarde foi confinado na provincia de Lugo e logo estivo preso na cadea que había no mosteiro de Celanova. Alí viu como os seus compeñeiros eran sacados de noite para «pasealos». El puido salvar a vida grazas a que restaurou as portas do mosteiro, pois nelas fixo unha verdadeira obra de arte e algún monxe decidiu protexelo e así liberalo do «paseo». Queríano matar por ter ideas comunistas e por participar activamente na República. Cómpre dicir que durante aqueles anos chegou a ser concelleiro, pero del falaremos máis polo miúdo outro día porque tivo unha biografía apaixonante.

Hoxe estamos en Arboiro, na mesma casa na que naceu, traballou e morreu Nicanor. Pero nesta mesma casa naceu o seu neto e, baixo a sombra do seu avó, tamén se fixo artista Florencio Martínez, máis coñecido como «Florencio de Arboiro». Este home é un artista e leva toda a vida dedicado ao mundo da escultura. Os materiais que utiliza son o bronce, as raíces das árbores e a lousa. Estes elementos modelados polas súas mans convértense en figuras de meigas, labregos e labregas nas súas distintas formas de traballos, afiadores, vendedores ambulantes etc. Todas as esculturas están relacionadas na súa maior parte coas nosas tradicións e fainas no seu obradoiro de Arboiro dende hai máis de corenta anos. Este artista expuxo a súa obra en diferentes lugares de Galicia, Madrid, Barcelona, Santander etc. e moitos persoeiros de España e de países estranxeiros locen nas súas casas as pezas deste magnífico escultor.

Sen perder o contacto coa súa terra, Florencio dende hai mais de trina anos fai compatible o mundo artístico da escultura coa recuperación de elementos que utilizaron para afiar os paisanos que percorreron unha boa parte do mundo tirando da «tarazana». Florencio conseguiu, e en moitos casos el mesmo restaurou, máis de 200 pezas dese mundo da industria ambulante: pequenas rodas que os afiadores transportaban ao lombo, rodas tradicionais nas súas máis diferentes versións, rodas montadas en carros tirados por burros coas que os afiadores traballaban polas rúas de Madrid, molexóns, todo tipo de bicicletas nas que montaban as rodas e tamén motos, as cales levaban acoplados os aparellos de afiar e con elas podían percorrer as cidades os nosos paisanos dun xeito máis cómodo; na actualidade aínda podemos ver algúns por Castela, por algunhas cidades de España e tamén do estranxeiro. Florencio conseguiu para a súa colección todo tipo de aparellos, pero ademais ten unha amplísima documentación e a versión directa do traballo e da vida de moitísimos afiadores. É un motivo de orgullo e de loanza que este home non queira que desapareza a memoria destes homes e dos aparellos desta industria ambulante.

E para que todo este material non quede no esquecemento, Florencio acaba de rehabilitar a súa casa de Arboiro e nela depositou unha parte importante deste material. Dende hoxe a xente poderá visitar a exposición que permanecerá dun xeito permanente na «Casa das Rodas». Ao acto de inauguración asistimos moitos dos seus amigos e tamén os socios da Asociación Cultural «Ben-Cho-Shey» –da que Florencio foi o seu primeiro presidente–. Cómpre dicir que esta Asociación leva o nome Ben-Cho-Shey como homenaxe ao ilustre ourensán que recuperou o barallete e dende ela os seus membros traballan por difundir as historias dos afiadores que levaron o nome de Ourense polo mundo.

Despois da inauguración da Casa das Rodas houbo unha gran festa. Florencio agasallounos cun pantagluélico xantar ao medio cento de persoas que alí nos congregamos e nel non faltaron as exquisitas empanadas de carne feitas coa masa da fariña centea. O gran que utilizou para facelas moeuno no muíño dos Taboadas de Vimieiro, da familia de Florencio e que el mesmo rehabilitou. Como se pode apreciar, a sensibilidade coa terra a través da rehabilitación do noso patrimonio, a arte das súas esculturas e a capacidade de recuperación das rodas está presente en toda a obra deste grande home.

Para rematar, conversei na inauguración con Florencio e quero que sexa el que nos fale:

P.: Amigo Florencio, logo de tantos anos de esforzos na recuperación de todas estas pezas do mundo do afiado e coa culminación na inauguración hoxe desta «Casa das Rodas», ¿dás por rematado o teu traballo sobre este tema?

R.: Os traballos neste mundo non se acaban nunca porque, cando menos o pensas, aparece un afiador ou a súa familia con historias novas. Mentres poida, sempre estarei disposto a que a miña colección medre.

P.: Ao longo de máis de corenta anos escoitarías moitas historias que che contaron os afiadores e que hoxe xa non están entre nós.

R.: Certo. Contáronme historias incribles... Detrás de cada roda había un protagonista que me narraba as súas propias vivencias. Todas eran diferentes. A uns foilles ben e a outros non.

P.: ¿Foi fácil mercarlle a roda a un afiador xubilado?

R.: Non sempre. Para un afiador a roda representou a ferramenta coa que puido vivir día a día durante moitos anos. Algún tamén me contou que á par da roda estaban as moitas experiencias de todo tipo que adquiriran ao longo da súa vida. En contra do que poida parecer, nos afiadores sempre atopei uns homes orgullosos do seu oficio porque, aínda que era duro, traballaron dun xeito independente e sen ter un xefe que mandase neles.

P.: ¿Que sentes neste momento ao ver tantas pezas restauradas por ti na Casa das Rodas?

R.: Sinto unha gran satisfacción. Logo de moitos anos na procura destas ferramentas, tanto elas coma os afiadores teñan nesta aldea a súa propia casa; sobre todo, se temos en conta que ao longo dos anos saíron de Arboiro sagas enteiras de afiadores. Síntome satisfeito de que o meu labor de recuperación ao longo destes anos pode servir para ennobrecer os afiadores e, sobre todo, dignificar o oficio destes homes que con moito esforzo mantiveron ao longo de séculos esta actividade. É unha mágoa que a xente os esquecese e que as institucións públicas non tivesen unha sensibilidade especial á hora de dedicarlles un museo.

No tempo da vendima e da colleita das patacas

2011-10-03T13:34:00.001+02:00

Coa chegada do outono podemos apreciar como cambian moitas cousas na paisaxe. A cor verde dos nosos campos comeza a ser cuberta polas follas das árbores que viran nuns tons amarelados e ocres, esas cores tamén tan fermosas que dan un novo aspecto á nosa xeografía. Só as follas dos castiñeiros e os ourizos conservan a cor verde, pero axiña chegará o tempo no que as follas caian e os ourizos abran a boca para soltar as castañas. Os días comezan a ser máis curtos e a actividade dos campesiños é frenética porque están colleitando as patacas e facendo a vendima.

Un destes días chego ao meu Macondo, Quintela, e só atopo unha persoa sentada baixo a sombra do pradairo. A aldea está chea de coches. Atopo a Esperanza e dime que a súa xente está recollendo as patacas na Cortiña de Arriba. Cando chego á leira, vexo que detrás dunha poeira que fai a máquina que conduce Xoán van arredor de quince persoas rellendo as patacas que a máquina levantou da terra e deixou en gaveleiro. ¡Que distinto é todo! Lembro cando recollía as patacas e tiñamos que arrincarlles a terra coa man e coa aixada, levalas no carro á casa e descargalas en cestos na adega. Pero, malia a modernidade das máquinas, detrás ían as persoas, maiores e pequenos, recollendo as patacas para depositalas nun gran caixón. Máis tarde o tractor será quen as transporte ata a casa. Naquela Cortiña había xente maior, pero tamén rapaces que viven e estudan en Ourense, en Vigo e en Trives. Este día acudiron á casa da avoa Esperanza para botarlle unha man na colleita das patacas. Alegreime de ver tantos cativos a apañar nelas e encher os caldeiros mentres o tractor vai separando as grandes por un lado e as pequenas polo outro. Estas últimas serán utilizadas para cebar os porcos. Naquela leira había tres xeracións. O pasado estaba representado polas persoas maiores, a señora Esperanza e o Antonio do Serrano; o presente, polos fillos de Esperanza; e o futuro, os netos.

Estes días en Alais, na Abeleda, na Teixeira, en Sacardebois, en Cristosende, en Torbeo e en toda a Ribeira Sacra, están tamén vendimando. A xente corta os acios xa maduros e lévanos en tractores ata as adegas. Aquí terán diferentes procesos nas cubas, dende a fermentación ata o embotellamento. A frenética actividade que se desenvolve nos viñedos contrasta coa pouca xente que queda nas aldeas.

Un día de vendima nas costas de Alais con Ramón

Os emigrantes chegaban nos meses de xullo e de agosto e non podían gozar destas colleitas. A todos eles quero agasallalos cun poema do que foi o meu amigo e tamén caldelao Manuel Casado Nieto e que aparece no libro Vendima, a primeira obra que publiquei na editorial no ano 1982.

EMIGRANTES

Eu son, Señor, un emigrante,

un emigrante galego.

Ún entre tantos,

ún entre os milleiros

que se alonxaron da paisaxe propia

polas ondas do mar e os camiños de ferro:

Algús con ar de espranza, outros cangados,

outros chorando, outros somente serios.

A Terra queda alá, verde e celmosa,

sob os ollos estantíos dos vellos e dos nenos.

Non «Terra a nosa!», mais Ai Terra nosa!,

a que quixermos todos de sartego!

–Todo o mundo é camiño

Pra camiñar os homes pra o desterro.

–Qué se me dá! Quezaives anda o fado

niste fuxir a eito.

–Hai tempo de plantar e de arrincar,

de se ir e de voltar: de todo hai tempo.

–Os abós e inda os pais aló viviron.

Tamén aló morreron. Eu desléixoos?

–É doado voar coma os paxaros, precurar o quentor do sol máis ledo.

Os bois galegos compiten no País Vasco arrastrando pedras

2011-10-03T12:24:00.000+02:00

Dixéronme que os bois galegos de raza caldelá eran moi valorados no País Vasco para competir no arrastre de pesadas pedras. Certamente, entre os deportes rurais desa terra hai un que se denomina «Abere probak» (arrastre de pedra por animais). A competición consiste en que un boi ou unha xugada de bois deben arrastrar unha pedra durante un tempo determinado. Gaña o que realiza a maior distancia. Cómpre saber que a pedra que arrastran pode oscilar entre 1.500 e 4.000 quilogramos e a historia deste deporte é moi antiga. Os labregos que traballaban no casarío coidaban moito do gando antes de que aparecesen os tractores e outros medios. Para eles a forza do gando era fundamental e desenvolveron a través de moito esforzo unha serie de técnicas para acadar un maior traballo utilizando a súa forza. Na fotografía aparece o boi que lle mercaron a Xosé Sotelo uns vascos por 2.000 euros.

Xosé marchou para Barcelona cando era un rapaciño e alí aprendeu o oficio de albanel na Escola de Artes e Oficios. Logo das súas aventuras xuvenís polo barrio do Carmelo regresou a Galicia e despois decidiu emigrar aos Estasdos Unidos. Entre outros traballos, pintou os ferros da Ponte de Brooklyn en Manhattan e outra en Tampa (Florida). Díxome que as alturas non lle daban medo, pero abaixo podía ver os tiburóns. «Un día boteilles un bote de pintura e vin como o engulían. Entón pensei: ¡Que vai ser de min se caio...! Naquel momento decidín deixar de pintar a aquelas alturas». Este home aventureiro regresou a Castro Caldelas, fíxose contratista e máis tarde gandeiro, especializándose na cría de bois.

A feira de Castro Caldelas

2011-09-09T12:22:00.007+02:00

Na vila de Castro Caldelas, cabeceira dunha importante comarca onde un dos sectores máis importantes foi o gandeiro, as feiras dos días 3 e 18 de cada mes foron fundamentais para os campesiños das distintas aldeas porque a elas acudían para vender dende unhas galiñas ou unhas ducias de ovos ata un becerro, vacas, porcos, ovellas, cabritos, unha burra, un cabalo etc. Os habitantes da zona da ribeira tamén levaban verduras e froitas das súas hortas. En canto aos animais, podían levalos para vender ou para mercalos. Todo este movemento comercial dos aldeáns tamén beneficiaba os comercios da vila porque así como un paisano vendía un becerro ou calquera outro produto, podía mercar outras cousas necesarias para a casa: un litro de aceite, unha folla de bacallau, un traxe, todo tipo de ferramentas para traballar no campo ou utensilios para a casa. Aqueles paisanos que acudían á feira tamén podían comer unha ración de polbo na taberna e, se a venda dun animal consideraban que fora boa, incluso podían pedir un bisté ou un cabrito asado, todo isto acompañado dun viño da Ribeira Sacra.

Ata que non se produciu a emigración masiva dos anos sesenta e setenta, as feiras desta vila eran moi concorridas. Alí sempre se vendían os produtos que producía o agro e logo podían mercar o que necesitaban nos establecementos da vila. Pero, ademais, as feiras cumprían un importante cometido social. Así, nun tempo no que non había luz eléctrica nas aldeas nin ningún medio de comunicación local, a feira era o lugar onde se transmitían entre os paisanos das distintas aldeas todo tipo de información. Unha vez rematada a feira, e mentres os maiores xa marchaban para as súas aldeas, os fillos xa mozos que fixeran os seus traballos na venda de animais ou de calquera outro produto pola mañá quedaban libres para ir ao baile ou dar longos paseos pola estrada de Ourense, tanto os que xa eran noivos ou os que pretendían atopar parella. No baile, no paseo ou facendo o camiño de volta ás súas casas a pé durante dúas horas chegaron a consolidarse moitos matrimonios.

A decadencia das aldeas ata o peche de moitas delas fixo que as feiras tamén padecesen o mesmo proceso, e hoxe á feira do Castro xa non acode nin un só animal para a súa venda, non hai bailes nin paseos porque quedan poucos mozos e os que permanecen alí xa adoptaron outros costumes. Hoxe en día, aos poucos habitantes das aldeas xa lles levan á casa o pan, o peixe e todo tipo de produtos en furgonetas.

Dende hai uns anos acoden máis persoas ás feiras do Castro nos meses de xullo e de agosto, sobre todo emigrantes que están de vacacións. Van a elas por costume; así poden mercar o que precisen e logo comer unha ración de polbo. Dos comerciantes tradicionais que acudían á feira, só queda algún zapateiro, como o señor Blanco, de Ourense, que aínda cose os zapatos á man mentres chega algún comprador; un reloxeiro que se dedica a arranxar as pequenas avarías dos reloxos na mesma feira e, se a avaría é grande, lévao para poder arranxalo no seu taller de Ourense e traelo de volta na feira seguinte; o vendedor de queixos, tamén dende hai moitos anos; e o comerciante que dende o seu camión-escaparate vende todo tipo de produtos do porco. Outro que non falta nunca é o comerciante de todo tipo de aparellos para o viño e a augardente: dende un pote ou alquitara ata diferentes depósitos feitos en aceiro inoxidable. Outro home que non falta nunca é o señor Fidel, que vende o mel da súa colleita nas terras de Lemos e que é dunha excelente calidade. Todo o demais son postos de froita e de todo tipo de produtos: música, bolsos, patalóns, bragas, calzado etc., sen esquecer os homes que chegaron de países africanos vendendo cintos, alfombras, produtos de coiro etc. Todo un abano de cousas que sempre atopa un cliente.

Por sorte, aínda queda unha mostra dos vendedores de Abeleda ou de Alais que acoden a vender semente dos nabos, cebolas, allos, ourego, pementos e unha pouca froita, pero de boa calidade. Entre estes vendedores está o señor Tomás, de Abeleda, que aos seus 92 anos conduce un deses automóbiles que non precisan carné e acode á feira con trescentos quilos de patacas, cebolas e algunha froita. Monta o seu posto na praza e provisto dunha romana despacha todo o que leva para vender en poucas horas ben sexa por sacos enteiros ou por quilos.

O señor Tomás contoume que leva dous anos vivindo na Residencia de Persoas Maiores do Castro e que se aburre se non ten nada que facer, por iso ten permiso para traballar as terras que posúe en Abeleda e presume de cultivar cada ano 8.000 quilos de patacas, 7.000 quilos de uvas, allos, cebolas, coias, e engade: «Todo é natural. Non emprego ningún tipo de produto químico e non necesito intermediarios para vender o que colleito. Cargo 300 quilos no meu coche e vou ás feiras de Maceda, do Castro ou a onde sexa, e aínda teño tempo para ir a todo tipo de excursións. Hai uns días leváronnos á Coruña e tamén fomos noutra a Vigo».

Por último, o 18 de agosto, entre o barullo de postos e feirantes, atopei mercando uns zapatos polos que lle pediron 35 euros a unha vella coñecida, a señora Eladia Rodríguez Enríquez, de Alais, que ten 96 anos e non perde unha feira. A esta muller dedicareille un capítulo á parte porque de verdade considero que é interesante relatar a historia da súa vida.

15 de agosto: festa en honor da Asunción da Virxe María en Torbeo

2011-09-09T11:55:00.006+02:00

O 15 de agosto pódese dicir que Galicia enteira é unha festa. En calquera recanto da nosa terra celebramos a Asunción da Virxe María que, ademais, adoita ser a patroa da maioría das parroquias. Para min esta data sempre tivo unha significación especial porque dende ben noviño ía coa miña familia á festa que se celebraba en Torbeo. Os rapaciños acudiamos cos mozos e as mozas de Quintela ata a Pena do Xastre e alí xa nos xuntabamos co resto dos veciños da parroquia de Mazaira e dun xeito festeiro baixabamos a costa, pasabamos pola primeira aldea do camiño, as Pozas, para chegar deseguido ao campo da festa, tomar unha xerra de cervexa con gasosa en grupo –que nada ten que ver co botellón de hoxe en día–. Entón era cando comezaba a festa propiamente, dende as cinco da tarde ata as doce da noite. Cómpre dicir que só uns poucos, os que xa eran mozos, quedaban á verbena. Pola mañá só acudían como convidados á festa relixiosa e gastronómica os que tiñan familia ou amigos na aldea de Torbeo.
Estando eu xa na emigración, e como as vacacións do verán coincidían co 15 de agosto, acudía sempre que podía a esa entrañable festa que se celebraba en Torbeo. Unha vez que fixeron a pista, podiamos ir en automóbil, feito que facilitaba o esforzo físico que tiñamos que realizar ao rematar a festa para volver a Quintela. O camiño a pé levábanos facelo unha hora e media, pero facíase ben pois iamos entretidos coas paroladas, cos contos e con algunha que outra conquista, porque no traxecto había tempo para todo. Ou sexa, que a festa non remataba en Torbeo, senón que continuaba ata que chegabamos ás nosas casas.
Como xa había uns cantos anos que non acudía a esta festa, dicidín ir neste verán do 2011. Pero quero deixar claro que vou a Torbeo de cando en vez, pois sempre me fascinou percorrer este val que para min é un dos máis fermosos de Galicia. É posible que non só me sinta atraído pola xeografía onde está situada a aldea de Torbeo, que aínda que pertenece á provincia de Lugo só está separada de Caldelas pola Pena do Xastre e polo río Sil, o cal dende Torbeo ata Santo Estevo serve de lindeiro entre as dúas provincias, pero dende aquí e ata a aldea da Cubela o río discorre pola provincia de Lugo nas dúas ribeiras. Posiblemente o cariño que lle teño a estas terras vén de moi antigo, pois desta parroquia era a miña avoa Carme. Polo tanto, teño raíces ancestrais aquí e tamén moi bos amigos, por exemplo, Antonio Carabillo. Na súa taberna paso horas aprendendo moito porque Antonio, ademais da súa amabilidade, é a persoa que máis sabe das tradicións desta comarca. Ás veces, acompañado doutros amigos imos tomar un grolo de viño á taberna de abaixo, taberna-supermercado que dende hai máis de cincuenta anos está rexentada pola señora Obdulia e mais polo seu marido. Nos andeis aínda podemos atopar un pouco de todo. No local contrasta a modernidade co pasado, así podemos ver un moderno televisor de plasma ao carón dun vello aparato de radio, o cal, segundo os seus donos, foi o primeiro que houbo en Torbeo cando chegou a electricidade. Estes taberneiros son moi amables con todo o mundo, e a retranca galega aparece na señora Obdulia cando vas acompañado dalgunha persoa que ela non coñece: «E logo vostede, de quen vén sendo?», pregunta ela. Tamén é sempre moi agradable atoparse e falar con Antonio Díaz, un home que, aínda que vive e traballa en Albacete, aproveita calquera momento para volver á súa casa natal de Torbeo e pasar nela aínda que só sexan unhas horas. Este bo amigo xa leva algún tempo escribindo no seu blog todo canto acontece na parroquia ou no concello.

É unha mágoa que en Torbeo quede hoxe en día pouca xente, e isto podémolo apreciar sobre todo o día da festa. Pero de calquera xeito, os que alí están e tamén os seus convidados sacan a imaxe da Virxe en procesión como fixeron sempre. Agora as campás da igrexa xa non repenican porque un raio tirou unha parte do campanario e, aínda que xa está reconstruído, non deixaron en condicións as escaleiras para subir e facelas repenicar. Tampouco tiran foguetes como acontecía antano. Daquela, cando comezaban os estalos no ceo, os rapaces corrían alegremente polos lameiros mirando cara a onde caían as canas para recollelas. Seica xa non tiran os foguetes porque está prohibido pola autoridade competente. Postos a prohibir, temo que calquera día prohiban pasar da Pena do Xastre para que calquera poida tomar uns viños nas dúas tabernas que quedan en Torbeo.

Un investigador do afiado

2011-09-06T18:29:00.005+02:00

Nestas páxinas sempre tratamos de dar información desta industria ambulante que é o mundo do afiado. Desde aqueles homes que saían da provincia de Ourense coa roda empuxada por eles, a roda montada nun carro tirado por un burro, pasando pola bicicleta e pola moto ata chegar ao taller montado nunha furgoneta na que se anuncian como afiador.com. Estes últimos afiadores deixaron a un lado o chifre para entrar de cheo na era da informática, xa que moitas veces decidían saír polo mundo con máis carga de ilusión e necesidade de acadar os medios económicos para vivir que con coñecementos do oficio. Se este novo afiador pertencía a unha familia que xa levaba varias xeracións afiando polas terras de Castela, pois o rapaz con tan só doce ou catorce anos acompañaba o pai naquelas longas tempadas, verdadeiramente podemos dicir que aprendera o oficio e tivera un bo mestre. Pero tamén era frecuente que este rapaz realizase o labor de criado ou de axudante dun veciño e, ao pouco tempo, podía facerse cunha tarazana e saír a percorrer o mundo pola súa conta, o que levaba consigo que moitas veces aprendían o oficio derramando moitas das pezas que afiaban, sobre todo se eran pezas delicadas e difíciles de afiar como as navallas de afeitar. Lembro agora o comentario que me fixera algún deles nunha entrevista e dicíame que tivera que saír correndo porque pasara a navalla dun lado para o outro na pedra e logo non sabía que lle dicir ao barbeiro. Contan os vellos profesionais que presumen deste oficio que o afiado non se aprende en dous días e din que moitos rapaces que saían do mundo rural, pois desde ben novos andaban a afiar as ferramentas no molexón, e que eran atrevidos, logo dunha primeira aprendizaxe xa se botaban a dar voltas polos camiños de Castela. Os afiadores que ían ás grandes cidades como Madrid, Barcelona, Valencia... ou os que atrevesaban o Atlántico rumbo a Brasil, Cuba, Arxentina... adoitaban ir xa co oficio aprendido.
Dun xeito xeneralizado puiden apreciar que moitos dos afiadores que entrevistei ao logo dos anos estaban orgullosos do seu oficio. Tamén vin discrepancias entre eles no tocante á ferramenta que se debía utilizar. A maioría di que se afía mellor na roda tradicional, xa que a bicicleta se move máis e a moto vai a demasiadas revolucións. Tamén a maior parte deles presume de que tivo unha clientela fixa ben en lugares de Castela aos que acudían cada tempada ou ben nas cidades onde afiaban nos mercados. Pero tamén atopei algúns que presumían de que entre os seus clientes estaban varias clínicas que precisaban ter as ferramentas de corte perfectamente afiadas para as operacións que realizaban despois os cirurxiáns.
Como dicía ao comezo, este oficio desempeñárono, e aínda continúan a desempeñar, afiadores que saíron a maioría deles da provincia de Ourense: Nogueira de Ramuín, O Pereiro de Aguiar, Esgos, Castro Caldelas, San Xoán de Río, Trives, Chandrexa de Queixa, Rabal, Montederramo, A Teixeira… Moitos daqueles afiadores están hoxe en día xubilados e contan que foron emigrantes temporeiros no Estado español ou emigrantes fixos en calquera outro lugar do mundo. Pero o que xa non é tan fácil atopar neste ofico é que un estudante de Medicina compartise os seus estudos coa aprendizaxe de afiador especializado en afiar o instrumental de corte para facer delicadas operacións nada menos que nos ollos.

O pasado mes de maio faleceu en Pontevedra D. Faustino Santalices Muñiz, doutor en Medicina e Cirurxía, oftalmólogo e afiador. Este investigador foi fillo doutro gran talento no mundo da investigación dos instrumentos musicais como a zanfona e a gaita e tamén da súa recuperación, D. Faustino Santalices Pérez. Entre as actividades que o Dr. Santalices Muñiz se dedicou a potenciar foi a figura de seu pai, do que foi depositario do seu arquivo. Este prestixioso doutor naceu en Bande e sempre presumiu de que só se podía ser bo afiador se se nacera na provincia de Ourense. Debido ao seu traballo como oftalmólogo, viviu en Madrid facendo compatible este traballo clínico co mundo do afiado do instrumental cirúrxico.
Cómpre dicir que este ilustre ourensán elevou a categoría científica o mundo do afiado a través da súa tese doutoral titulada «Valoración del instrumental de corte en cirugía ocular» en setembro de 1956. Nesta tese fai un amplo estudo, entre outras cousas, da consistencia dos instrumentos de pequena sección, da dureza dos aceiros utilizados, etc. Cómpre salientar aquí tamén o estudo feito polo Dr. Santalices «Variaciones de los ángulos de filo en los instrumentos de cirugía ocular», publicado na revista Archivos de la Sociedad Oftalmológica Hispano-Americana, Tomo XXIV, número 3, Madrid, 1964 e o artigo «Nueva forma de afilado para aguja corneal», presentado na Sociedade Oftalmolóxica de Madrid en 1956 e tamén publicado na devandita revista.

Pero os coñecementos científicos deste ilustre afiador non quedaron só no mundo do afiado, no estudo do instrumental e incluso na pureza e composición dos aceiros con que eran fabricados, senón que inventou e patentou distintas ferramentas axeitadas para os usos clínicos como foi un novo modelo de pinza sen dentes, para o iris e outros usos. Convén que non esquezamos que tamén recibiu o nomeamento como membro da «Asociación de Becarios del Dr. Castroviejo» en Nova York o 1-1-1966.
Quero que estas liñas sirvan como unha humilde homenaxe póstuma ao Dr. Santalices Muñiz, un home bo e xeneroso que soubo levar ben alto o nome de Galicia, da súa terra ourensá e que dignificou o traballo dos afiadores cos estudos científicos que realizou ao longo de toda a súa vida.

San Xoán de Río, terra de afiadores

2011-09-06T17:48:00.009+02:00

Este pequeno concello da provincia de Ourense nunca tivo moita sona de ser terra de afiadores como Nogueira de Ramuín, pero hoxe en día non hai máis que dar unha volta polas parroquias das Cabanas e de San Xurxo ou por calquera aldea do municipio de San Xoán Río para ver que en cada casa existiu unha saga de afiadores. Na actualidade hai máis de corenta traballando polas rúas de Madrid ou de Valencia; e isto leva consigo que as casas destes artesáns ambulantes estean pechadas durante unha gran parte do ano, pero no mes de agosto regresan e pasan as vacacións en San Xoán de Río tanto os que están en activo coma os xubilados que viven cos fillos en calquera lugar do territorio español.

Como en calquera outro lugar da provincia de Ourense, os motivos que tiveron estes homes para coller unha roda de afiar e botarse a andar polas terras de Castela como emigrantes eventuais foron as necesidades de prosperar e de obter uns ingresos para manter as familias ante unha economía de subsistencia. Tamén é certo que algúns deles saíron da aldea con escasos coñecementos do oficio, pero pouco a pouco aprenderon e foron facendo a súa clientela.

En moitos casos comezaron como afiadores, pero como daba máis cartos realizar o traballo de capadores, decidiron cambiar de oficio. Máis tarde, coa masiva emigración dos anos sesenta, decidiron abandonar a profesión no Estado español e trataron de realizala en Suíza ou en Alemaña, pero nestes países tiveron que reconverterse e metéronse no mundo da hostalería como cociñeiros, camareiros ou do que fose. Así estiveron durante uns anos, pero, cando regresaron a Galicia, volveron traballar no vello oficio.

Unha constante en todos os afiadores que entrevistei é que non pensan na xubilación mentres poidan tirar pola roda, pedalear na bicicleta ou, máis recentemente, realizar o traballo nunha moto preparada. Pero estes homes son fortes, viaxaron polo mundo, presumen de que aprenderon o oficio como os mellores profesionais e fachendean do seu labor ambulante dicindo que é duro, pero grazas a el obtiveron uns ingresos e puideron ser autónomos, sen ter que estar baixo a presión de ningún xefe, pero, iso si, na maioría dos casos pasaron grandes tempadas baixo o sol implacable das longas rutas por Castela. Pero son humanos, fanse vellos e o tempo fixo que vivisen distintas situacións. Na actualidade ter que vivir nas aldeas que pouco a pouco foron quedando abandonadas provoca neles unha inmensa tristeza ao verse sós, e unicamente teñen unha alternativa: pasar os últimos anos nunha residencia de persoas maiores.

Van alá vinte anos dende que fixen as primeiras pescudas sobre estes traballadores que realizaban un labor que cualifiquei como a industria ambulante e dende entón nunca perdín a oportunidade de falar cun afiador no lugar no que estivese, por exemplo, na Habana, en Brasil, en Buenos Aires, en Montevideo, en Madrid, en Barcelona... cidades onde aínda os atopo traballando na rúa ou establecidos en talleres. Pero durante estes últimos anos onde máis atopaba era nas aldeas, e digo atopaba porque eran homes maduros, e tanto os afiadores coma o gran fabricante de rodas, o señor Manuel, xa non están entre nós.

Hoxe, día de San Xoán, están de festa en Río. Acudo á residencia de persoas maiores que inaugurou o presidente da Xunta de Galicia, Manuel Fraga, no 2004; esta residencia funciona baixo o control de don Benigno. Son case as doce da mañá e entre os residentes atopo tres afiadores, pero aquí viven catro e agardei polo que faltaba. Cando chegou, díxome: «Fun á misa e á procesión do Santo Patrón». Estes grandes trotamundos, nados en Montederramo, Castro Caldelas, Paradela e Madrid, están contentos porque deixaron atrás a soidade das aldeas, pero, así e todo, con moitos anos ao lombo e con achaques propios dos anos, seguen botando de menos a liberdade que tiveron cando exercían o oficio ambulante.
Quixera que este pequeno artigo fose unha homenaxe para todos os afiadores, e moi especialmente para estes catro homes que percorreron gran parte do mundo e están pasando un descanso ben merecido nesta residencia de San Xoán de Río.

Bonifacio Bergantiños López, nado en 1923 na parroquia de Vilamaior, en Castro Caldelas. Un día, cando aínda era ben novo, marchou cun cuñado para Estremadura. Só estivo seis meses aprendendo o oficio por aquelas terras e, ao saber que de capador se gañaba máis –tiña outro cuñado que era capador en Andalucía–, decidiu ir ata alá, aprendeu este novo oficio e dedicouse a el durante moitos anos. Pouco a pouco foi facendo a súa clientela e chegou a capar nun só casal 800 animais. Este traballo facíano por tempadas durante catro veces ao ano. Di Bonifacio que a clientela dos casais era grande, pero apertaban moito os prezos, e que sempre pagaban máis por animal capado os pequenos clientes. Pasados uns anos, chegaron os veterinarios ao mundo dos capadores e estes foron perdendo a clientela. Isto fixo que Bonifacio tivese que marchar para Linares, montar un taller de afiado e traballar nel durante catorce anos. Grazas ao seu traballo puido vivir decentemente a súa familia e darlles estudos superiores aos fillos.
Dous dos afiadores residentes son de Montederramo. Amable Sánchez Gómez, nado en 1929 no Acevedo, Marrubio. Durante varios anos afiou en tempadas de tres meses en Calatayud. Máis tarde marchou para Brasil coa súa bicicleta preparada e afiou polas rúas de São Paulo. Viviu en barracóns de madeira e, cando regresou ao cabo duns anos, só trouxo 10.000 pesetas aforradas, pero, iso si, está orgullo porque puido darlle ao fillo estudos superiores.
Cando o señor Amable viu que en Brasil non gañaba moitos cartos, decidiu volver para Montederramo, pero axiña fixo as maletas outra vez e emigrou a Suíza. Nesta terra quería vivir do seu oficio, pero non lle foi posible establecerse alí como autónomo e durante cinco anos foi temporalmente para traballar na hostalería. Cando decidiu regresar definitivamente, comezou os seus labores no campo. Ten dous fillos en América e ao pouco tempo de abrir a Residencia de Río entraron el e mais a súa dona; ela desgraciadamente xa hai algún tempo que morreu.

Outro dos inquilinos desta residencia, Xosé Antonio Álvarez, tamén naceu nas terras de Montederramo e dirixiu os seus pasos a Barcelona cando aínda era un mozo. Nesta cidade traballou durante dez anos nos tranvías de igual xeito que o fixeron moitos galegos. Volveu para Galicia, pero a precariedade económica do mundo rural fixo que logo dun tempo na súa aldea decidise regresar a Barcelona e durante moitos anos afiou polas rúas desta cidade e tamén de Hospitalet. Di o señor Xosé Antonio: «Tiven que marchar porque as vacas andaban mal e tiveron varios abortos. E claro, tiven que saír para gañar a sopa». Lembra este vello afiador que no último ano que estivo en Barcelona, en 1984, andaba tirando da roda ata as nove da noite todos os días e gañaba diariamente unha media de 5.500 pesetas. Hoxe aos seus oitenta e cinco anos vive nesta residencia de San Xoán de Río e na última visita que lle fixen díxome que neste tempo en Marrubio andarían na sega da herba, pero que os traballos máis duros eran o da seitura e o da malla. Sente nostalxia cando vai visitar a aldea e contempla como as casas están agora abandonadas. Á súa mente achéganse os recordos dos anos pasados e lembra como todo estaba cheo de vida cando había vinte veciños; hoxe, por desgraza, só queda un.
Outro amigo afiador que pasa os días nesta residencia comentando cos amigos as lembranzas da vida ambulante é Castor Iglesias Fernández, nado en Madrid, pero aos poucos meses trouxérono para Paradela, ao lugar de Arriba, no concello de Castro Caldelas, onde viviu ata os 16 anos. Nese momento marchou cun curmán e con poucos coñecementos do mundo do afiado para Madrid. Aínda lembra que por afiar unhas tesoiras cobraba tres pesetas. Axiña chegou o momento da emigración masiva que dirixía os seus pasos cara á Europa e Castor non o pensou dúas veces e con só 18 anos emigrou a Suíza, país no que traballou como cociñeiro durante dez anos. Logo regresou a Madrid e nesta cidade «cheguei a ter unha clientela de moito carallo». Os anos pasaron, xubilouse e regresou a Galicia. Hai tres anos que este trotamundos entrou nesta residencia e comenta: «Aquí estou contento, non teño outro remedio. Se non tivese 72 anos e estes achaques, preferiría estar libre polas rúas de Madrid gañando a vida coa miña tarazana».

Afiadores irmandados

2011-09-06T17:35:00.002+02:00

Moito é o que se ten falado do universo dos afiadores galegos, pero este é un tema que parece non ter fin porque del van xurdindo aspectos pouco coñecidos. Este sería o caso da existencia en Italia do chamado «Circolo Culturale Resiano» e do seu «Museo dell’arrotino» en Stolvizza, na provincia de Udine, é dicir, do museo dos afiadores. Aparecen aquí curiosas coincidencias como o feito de que este oficio tamén en Italia parece concentrarse nunha rexión concreta, como moitos destes afiadores compaxinasen o oficio co traballo no campo e tamén como moitos destes traballadores acabarían por emigrar aos Estados Unidos de América. Este colectivo italiano foi descuberto en Galicia por Florencio de Arboiro. El xa realizou unha visita a Udine e unha representación deles xa estivo en Ourense. Sería interesante seguir profundando no coñecemento mutuo destes dous colectivos afastados xeograficamente, pero con moitas similitudes profesionais e vitais. Para conseguir isto, hai tempo que a Asociación Cultural Ben-Cho-Shey intentou o irmandamento coa asociación italiana. Así, tratou de conseguir o maior apoio posible nos concellos de onde saíron moitos afiadores galegos, pero non foi posible. Hoxe, en cambio, reaparece esta posibilidade grazas á sensibilidade do novo alcalde da Pobra de Trives. Este irmandamento facilitará moito un maior coñecemento mutuo e un intercambio de experiencias entre estes dous colectivos que xa forman parte da historia dos seus pobos.

Se isto se pode levar a cabo, demostraremos que é posible a Europa dos pobos, da sociedade civil, máis alá da globalización e das frías institucións europeas presididas polos intereses económicos. Se os afiadores galegos e italianos estreitan as súas relacións, lograrán reivindicarse como protagonistas dun aspecto importante das súas respectivas historias porque nos dous casos estamos fronte a exemplos de homes que partiron de terras pobres para percorrer o mundo e poder ganar a vida coa súa industria ambulante. Esta é a outra cara da Historia, da que non ten nada que ver nin con nomes importantes nin con xestas heroicas, posto que o heroísmo destes traballadores consistía en traballar moi duramente fóra da súa terra coa industria ambulante e, cando podían, regresaban para poder subsistir na terra na que naceran. Este si que é un heroísmo con maiúsculas.

Galicia na Sagrada Familia

2011-07-08T10:44:00.006+02:00

Desde que cheguei a Barcelona en 1963 sempre quedei abraiado diante da obra do xenial arquitecto catalán Antoni Gaudí. Anos máis tarde puiden alugar un apartamento na parte alta do emblemático edificio chamado Casa Milà, pero que é máis coñecido polo nome «La Pedrera», situado no Paseo de Gracia. Neste edificio tamén tiven arrendada durante dez anos a planta nobre sita na principal. Neste espazo, que ten unha superficie de 2.000 metros cadrados, tiven o despacho, unha galería de arte, unha emisora de radio e foi o lugar onde naceu a editorial Sotelo Blanco. Rehabilitei parte desta planta en colaboración con Joan Bassegoda Nonell, arquitecto e director da Real Cátedra Gaudí –centro de documentación que pertence á Escola Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona da Universidade Politécnica de Cataluña e que se dedica ao estudo e conservación da obra do arquitecto modernista Antoni Gaudí–. Recuperamos as portas e mais os teitos orixinais que estaban destruídos. Certamente, cando eu ocupei esa planta nobre do edificio, aínda que hoxe en día poida parecer algo incrible, atopeime cun verdadeiro atentado arquitectónico: o anterior inquilino, unha gran compañía de seguros, reciclara ese espazo para gañar funcionalidade como recinto de oficinas, pero o máis grave foi que para lograr iso tiveron que levantar moitos tabiques e desfacer unha parte dos teitos orixinais para poder situar precisamente eses novos tabiques, o aire acondicionado e grandes arquivadores. Este foi o panorama co que tiven que enfrontarme, pero antes de realizar ningunha obra pedín a colaboración da Real Cátedra Gaudí e do seu director Bassegoda Nonell.

Cando xa estaba restaurada unha parte da planta principal, emprendín alí algunhas actividades e proxectos: nacía no mellor espazo de Barcelona a editorial Sotelo Blanco. E nacía coa publicación do libro La Pedrera de Gaudí, escrito por Joan Bassegoda Nonell. Naquela planta tamén tiña a Galería de Arte «La Pedrera» e fixemos nela unha homenaxe ao grande arquitecto Antoni Gaudí co material recuperado pola Cátedra que leva o seu nome, homenaxe que tivo unha gran repercusión na sociedade barcelonesa. Cómpre salientar aquí un feito curioso, por non dicir sorprendente: os propios cidadáns de Barcelona viviron durante décadas sen prestarlles ningunha atención non só a «La Pedrera», senón á obra do xenial Gaudí no seu conxunto. Por iso hoxe sinto un lexítimo orgullo por ter colaborado na medida das miñas posibilidades no proceso de recuperación dunha parte da obra arquitectónica de Antonio Gaudí. Na actualidade, a decisiva intervención de Caixa Catalunya e a integración da obra gaudiniana no circuíto do turismo cultural lograron algo que hai tan só uns trinta anos parecería un disparate ou unha utopía. A realidade en ocasións agasállanos con estas sorpresas agradables.

Podo dicir que todo o edificio presentaba un estado de conservación lamentable e puiden recuperar a planta principal e as escaleiras de acceso, as cales volveron acadar o seu aspecto orixinal. Pero as outras plantas de «La Pedrera» seguían en mal estado de conservación e simbolizaban case un desprezo á obra de Gaudí. Tiveron que pasar varios anos ata o momento en que Caixa Catalunya adquiriu todo o edificio para emprender a súa recuperación integral e lograr convertelo no que é hoxe: o verdadeiro buque insignia da Obra Social de Caixa Catalunya. Na actualidade alberga nas súas instalacións unha intensa actividade cultural: exposicións, concertos, visitas guiadas etc. Confirmábase deste xeito que o intento que emprendín de converter ese recinto nun espazo cultural era a única maneira de recoñecer a creatividade xenial do arquitecto de Reus.

Noutro momento falarei máis polo miúdo de «La Pedrera», pero agora vou dirixir a miña mirada cara ao que é sen dúbida a obra cume deste xenial arquitecto: a Basílica da Sagrada Familia. É preciso dicir aquí que a pedra de Galicia e a intelixencia do xenial escultor galego Manuel Mallo Mallo están presentes nesta monumental obra. Hoxe en día, co interior da basílica xa rematado, para un galego resulta dobremente emocionante contemplar as columnas de máis de corenta metros de altura e os seus capiteis, que forman a parte máis espectacular do interior do edificio. E digo que resulta emocionante porque Manuel Mallo foi un galego que traballou a pedra que agora contemplamos coa mestría de calquera saga de canteiros galegos que ao longo do tempo fixeron obras monumentais en calquera parte do Estado español. Ademais a pedra que esculpía Mallo no seu taller de Begonte, na provincia de Lugo, saíra das canteiras de Fraguas, preto de Guitiriz.

¿Cantos canteiros da nosa terra saíron traballar fóra, moitos deles das terras de Soutelo de Montes, fixeron grandes obras e os seus nomes quedaron no anonimato? O escultor Manuel Mallo foi coñecido non só pola súa achega aos traballos da construción da Basílica da Sagrada Familia, senón por outras moitas obras espalladas por Galicia. Ademais foi galardoado con importantes distincións como: Medalla Castelao, nomeado Fillo Predilecto do Concello de Teo, Medalla ao Mérito do Traballo ou Insignia de Ouro dos graniteiros de Galicia. Este ilustre galego morreu en xullo do 2007. A súa contribución nesta obra universal pode servir tamén como homenaxe a moitos canteiros galegos, grandes mestres, aínda que anónimos. Hoxe en día estes oficios teñen dúas vertentes: por unha banda, os artesáns aprenden o oficio coas ferramentas manuais; por outra, teñen que estudar para valerse das máquinas e dos programas informáticos e así realizar o traballo dun xeito preciso.

O arquitecto Francisco Dapena Alfonsín, nado en Soutelo de Montes, trasladouse cando aínda era un rapaz a Barcelona con seu pai, que era canteiro. Unha vez que rematou a carreira colaborou coa dirección técnica e realizou os planos e as maquetas deste grande edificio.

Tamén aquí se deu a mesma circunstancia sorprendente que antes mencionei: durante décadas a maioría ou moitos barceloneses viviron dun xeito escéptico a construción desta obra maior de Gaudí. As obras da Sagrada Familia comezaron en 1882 a través dunha iniciativa de piedade popular encabezada por Josep María Bocabella. Foi ao ano seguinte, tras a dimisión do arquitecto Del Villar, cando o proxecto foi confiado a Antoni Gaudí. Este ideou un templo de grandes dimensións, pero do que só puido deixar definido o conxunto e algúns importantes detalles. Traballou neste proxecto e na construción do edificio ata a súa morte, en 1926. Logo, os seus discípulos e os estudosos da súa obra, entre os que se atopaba o arquitecto galego Francisco Dapena Alfonsín, proseguiron levantando a Basílica. Na actualidade contan coa axuda das novas tecnoloxías e o traballo pode facerse dun xeito máis doado e rápido, pero sempre gardando o espírito inicial ideado por Gaudí.

As obras tiveron continuidade e hoxe, xa non grazas ás colectas populares, senón a outra fonte de ingresos como é a recadación no despacho de billetes, fórmanse longas ringleiras de persoas que desexan visitar a Basílica. A xente paga dez euros por entrar, pero grazas a esta recadación incesante podemos dicir que dentro dunhas décadas estará rematada a obra da Sagrada Familia na súa totalidade. Ata hai uns anos, os cidadáns de Barcelona, cando tiñan que referirse a algo que non se remataba nunca, empleaban a expresión: «Isto durará máis que as obras da Sagrada Familia». Hoxe esta expresión carece de sentido porque a Basílica da Sagrada Familia ten o presente e o futuro completamente garantidos. A incesante afluencia de turistas, a recente visita do Papa ou a finalización das obras do túnel do AVE –estas últimas provocaron en moita xente algúns temores respecto da seguridade do edificio– sumaron e neste momento estamos ante a última etapa do proceso de construción. O home contemporáneo vive inmerso nun mundo no que todo ten que realizarse ás carreiras e ás présas, por iso pode parecernos que as obras da Sagrada Familia se están eternizando, pero, se botamos unha ollada atrás e vemos os lentos procesos de construción das antigas catedrais románicas ou góticas, os pouco máis de cen anos desta Basílica representan un prazo razoable de tempo para unha obra desta grande envergadura.

Encontro en Quintela de dous vellos amigos

2011-07-01T13:07:00.007+02:00

Sempre que teño unha oportunidade, e adoito facelo case unha vez ao mes, visito o meu pequeno mundo de Quintela. E digo «o meu pequeno mundo» porque, á parte de visitar a casa na que nacín, gozo coa conversa que manteño con calquera dos poucos veciños que quedan na aldea e asemade tamén gozo cando percorro calquera recanto da súa pequena xeografía. Eses pequenos lugares que están vivos na memoria acompañáronme ao longo dos corenta e cinco anos que estiven na emigración. Ás veces, cando chego, é o tempo da sega da herba ou do centeo; outras veces é o momento da sementeira; se paseamos polas rúas, poderemos percibir o aroma do pan que está cocendo no forno de leña comunitario calquera dos veciños das poucas casas que quedan habitadas, e, segundo en que estación do ano esteamos, poderemos quedar admirados diante da sinfonía de cores que adquiren as follas das árbores ou cando contemplamos a cor verde dos lameiros. É unha mágoa que a xeografía física dunha cidade como Barcelona sexa sempre a mesma.

Hoxe en Quintela quedan poucos veciños pero, cando era pequeno, viviamos preto de vinte e había moitos nenos e nenas que gozabamos cando xogabamos á billarda ou aos acochos. Daquela tamén intercambiabamos niños de paxaros ou facimaos os nosos propios xoguetes...

O día 24 de xuño, día de San Xoán, recibín unha gratísima sorpresa en Quintela. Alí estaba a agardar por min o meu grande amigo Antonio Díaz, Toño, e non estaba para falar de negocios nin de literatura nin para facer unha grande enchente. Cando nos vimos, démonos unha forte aperta, pois había cincuenta e dous anos que nos deramos un abrazo de despedida en Quintela, momento no que el marchaba coa familia para Río de Xaneiro; poucos anos despois partiría eu para Barcelona. Durante moitas horas percorremos xuntos a aldea na que nacemos: visitamos todos os recantos onde xogabamos de pequenos e tamén os lugares onde pasamos moitas horas mentres pacían as vacas e as ovellas; lembramos os anos da escola e cando estivemos a piques de ter un accidente cunha bala dun fusil que meteramos nunha greta dunha parede –bala que algún veciño trouxera da Guerra–, e que coa punta dunha fouce batiamos nela a xeito de percusor para que a bala estoupase. Afortunadamente para nós, erramos e a bala non explotou. Pero como a intención era esa, metémola no medio dun fachón de palla, acendémolo e marchamos de alí ás carreiras ata un lugar seguro para contemplar como pouco despois estouraba sen causar ningún dano. Toño sempre foi moi mañoso e facía de todo. Un día construímos unha escopeta co bastón dun daqueles paraugas chamados familiares. A escopeta imitaba á que podía ter un cazador e dentro dun cartucho metiamos un petardo que un mecanismo facía que estoupase sen maiores consecuencias, pero un día metemos dous e a escopeta rebentou en anacos. Tivemos sorte, non pasou nada e todo quedou nun bo susto. Despois fomos ata a Pena do Porteleiro, onde fixemos na nosa infancia debuxos e gravados nas pedras mentres os rabaños de ovellas comían unhas carqueixas ou uns carpazos no monte. Outras veces, a xeito do que facían os ferreiros ou daqueles que lles vendían o carbón, faciamos un oco, enchiámolo de cozas, cubriámolas con terróns e, a través dun pequeno respiradoiro para que saíse o fume, as cozas ían ardendo amodiño durante dous días ata que se convertían en carbón.

Toño daquela era moi bo debuxante. Un día fora coa nai á feira que había no Castro, e diante do castelo comezou a debuxar a fortaleza con todo tipo de detalles. Cando lle preguntei por aquel debuxo, díxome que o conservaba na súa casa en Río de Xaneiro.

Toño é un sentimental e comentoume que se emocionara cando chegou a Quintela. Dirixiuse ata a que fora a humilde casa onde nacera e atopouna rehabilitada como garaxe. E alí amosou o seu desgusto cando viu que cambiaran a porta de madeira por unha de chapa metálica. Máis tarde fomos ata a aldea de Toutelle, lugar no que nacera súa nai, e nada máis chegar foi visitar a casa onde pasara tantas xornadas cos seus tíos e avós. Atopou a casa aínda en pé, pero baleira. Alí estivemos cun veciño que lle falou da familia, momento no que Toño se emocionou. Logo decidimos ir ata A Cubela e a Toño gustoulle como está porque, aínda que só ten xente durante as fins de semana, os seus habitantes restauraron con moito gusto a aldea e mantiveron as casas tradicionais de madeira e de pedra.

É curioso que non falásemos nin de Río de Xaneiro nin de Barcelona nin de Santiago de Compostela. Naqueles momentos só tiñamos ollos e palabras para ver e lembrar os anos que pasamos xuntos en Quintela.

Presentación do libro: Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media, de Carlos Callón

2011-06-30T13:34:00.004+02:00

O día 28 de xuño presentouse na Libraría Couceiro de Santiago de Compostela o libro Amigos e sodomitas. A configuración da homosexualidade na Idade Media, de Carlos Callón.

Esta obra gañou o décimo sexto Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais 2011. Un Premio que promoven conxuntamente os concellos de Allariz e de Castro Caldelas e as fundacións Vicente Risco e Sotelo Blanco. O xurado desta edición estivo formado por Fernando Acuña Castroviejo, Teresa Devesa Graña, Luís Martínez-Risco Daviña, Xosé María Eguileta Franco e Francisco Fernández Rei.

Na acta do xurado di que «acordaron por unanimidade concederlle o Premio a este ensaio onde o autor reflexiona sobre a problemática da homosexualidade masculina e feminina na Idade Media, a partir do corpus lírico galego medieval (particularmente as cantigas de escarnio e maldicir) e de textos historiográficos e xurídicos. Analízase con detalle o nacemento dos prexuízos homófobos nos séculos XI e XII e a súa posterior consolidación na Baixa Idade Media».

O libro presentouno o amigo, catedrático de Filoloxía Románica da Universidade de Santiago de Compostela, académico numerario da Real Academia Galega, secretario do Consello de Redacción da revista de pensamento crítico A Trabe de Ouro e representante da Fundación Sotelo Blanco neste Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais, Francisco Fernández Rei. E tamén participamos no acto o autor do libro premiado, Carlos Callón e mais eu.

O profesor Fernández Rei falou polo miúdo dos temas que aparecen nos capítulos do libro e o autor, Carlos Callón, fixo unha exposición breve do seu ensaio para, deseguido, levarnos por algúns lugares de Santiago de Compostela e falarnos da homoxesualidade na Idade Media nesta cidade.

Carlos Callón é profesor de Lingua e de Literatura galega en Secundaria, investigador sobre literatura e sociolingüística, e activista cultural. Preside na actualidade A Mesa pola Normalización Lingüística e a Fundación Vía Galego e é portavoz nacional da plataforma unitaria Queremos Galego. Ademais, tivo a honra de ser concelleiro na súa vila, Ribeira; foi membro do Consello Asesor de Radio Televisión Española en Galicia, presidente do Comité de Estado da Axencia Europea de Linguas Minorizadas e é autor de varios libros e de moitas colaboracións en prensa.

En nome de Sotelo Blanco Edicións deille ao amigo Carlos os parabéns polo Premio acadado, e agradecinlles aos membros do xurado o traballo que desenvolven cada ano e que fan posible que este premio sexa un referente na cultura galega á hora de dar a coñecer os mellores traballos ensaísticos que abranguen as cienciais sociais (antropoloxía, historia, sociolingüística, economía, socioloxía etc.).

28 de xuño, unha primavera menos para a lingua galega

2011-06-28T17:47:00.001+02:00

Este día 28 de xuño aconteceu un feito que considero gravísimo para a sociedade galega. A desaparición do xornal Galicia Hoxe é o fracaso do pobo. Quen non apoia a lingua que nos legaron os nosos ancestros, quen non quere un medio de comunicación independente e crítico, quen sente noxo por aqueles que loitamos todos os días do ano por manter aberta a fiestra da cultura no noso idioma, non merece ter o leme do goberno da nosa terra. É hora de deixar de lembrar o 17 de maio, o Día das Letras Galegas e o epitafio das mil primaveras máis para o galego. Moita xente estará contenta hoxe e outros xustificarán o peche do xornal Galicia Hoxe dicindo que, se unha empresa non é viable, hai que pechala. Pois ben, pechemos todas as empresas galegas, e podemos chegar ao absurdo e comezar pola que máis debe: a Xunta de Galicia. Vivimos nun país absurdo; e en Cataluña isto non pasaría nunca. Neste día desaparece un medio de comunicación, pero todos perdemos algo máis. Uns homes e mulleres perderon hoxe o seu posto de traballo nun medio de comunicación que loitaba todos os días por saír ao mercado e amosarnos as novas da nosa terra na nosa lingua e dun xeito independente. Sempre tiven as portas abertas deste xornal e sempre acolleron os meus artigos coa mellor disposición e nunca padecín ningún tipo de censura. Deséxolles a estes profesionais que atopen un traballo axiña, porque o merecen. Gustaríame ver e animaría a todos os editores da prensa escrita galega que o fixesen na nosa lingua. Ese día poderiamos dicir que algo está cambiando en Galicia.

Despois da indignación, ¿que?

2011-06-27T09:58:00.004+02:00

Estas últimas semanas estamos vendo como se manifesta nas prazas a indignación de moitas persoas novas, e tamén das que non son tan novas, traballadores en xeral que están parados e que non atopan un posto onde desenvolver a súa actividade profesional. Certamente, realizan acampadas e manifestacións dende o 15-M, e tentan explicarlle á cidadanía o motivo da súa indignación. Todas estas persoas pertencen a grupos sociais moi diversos e forman un conxunto de intereses heteroxéneos. Así, podemos ver neles moitos homes e mulleres que están no paro, traballadores que están nunhas condicións laborais penosas, estudantes que remataron as carreiras e non teñen a curto prazo unha saída profesional, pensionistas que perciben do Estado unhas pensións ridículas ou persoas novas que quedaron no paro e son vítimas dos abusos dos bancos a través das hipotecas que agora non poden pagar e ven como quedan sen casa e teñen que seguir pagando o resto da súa vida unha vivenda que nunca posuirán. Estas voces son distintas entre si por estes motivos que acabo de dicir e por iso o movemento desta xente indignada aparece hoxe como unha explosión diante da sociedade en xeral.

Podemos entender absolutamente os motivos para que se indignen todas estas persoas ou estes sectores sociais, pero mantense nunha nebulosa o seguinte paso: ¿Cara a onde vai este movemento? ¿Como se articula a partir de agora a organización de algo que xa non será unha protesta, senón que debe ser unha estrutura organizada con eficacia? O certo é que sen organización estable o movemento 15-M pode acabar por se converter nunha simple anécdota, en algo que non deixe pouso no conxunto da sociedade. Curiosamente, os partidos políticos, todos sen excepción, están coincidindo na defensa da democracia parlamentaria, pois, como é sabido, no Parlamento están os representantes elixidos polo pobo. Esta defensa fana organizadamente porque saben que sen unha estrutura organizativa nada pode defenderse. En calquera caso resulta curioso que ante un feito excepcional como este coincidan ideoloxías distintas e incluso opostas. Polo tanto, a democracia presenta, ás veces, estes paradoxos e só temos que ver as novas alianzas que se están a dar en Estremadura ou nalgúns concellos.

Temos que admitir que na clase política figuran moitas persoas que actúan de boa fe, con honradez, pero adoito quedan afogadas pola maquinaria dos partidos e polo propio funcionamento parlamentario. E por se fose pouco, resulta que estes partidos políticos están suxeitos cada vez máis á disciplina europea, a unha Unión Europea que hoxe por hoxe funciona no eido económico con actitudes moi claras: dende a UE falan dos rescates de Grecia, Irlanda e Portugal, pero en realidade están a dicirnos que hai que rescatar os grandes números da economía, e esta hoxe por hoxe está nas mans dos bancos. As entidades financeiras sanearon as súas contas en todos os países europeos e fixérono con cartos públicos; e estes cartos, en teoría, pertenecen ao conxunto dos cidadáns. Pois ben, resulta que esta axuda dos Estados aos bancos deixou os diferentes países nunha situación, en moitos casos, crítica. Nos próximos tempos poderemos asistir a unha reactivación das actividades financeiras e, ao mesmo tempo, veremos como a crise será máis fonda nos Estados e estes actuarán con máis recortes sociais.

Se os Estados que compoñen a UE, a través da maquinaria organizativa e estrutural, non foron capaces de arrepoñerse ás entidades financeiras, ¿que pode facer un movemento heteroxéneo e difuso que ata o de agora basea todo nos acordos asemblearios? Cómpre que non esquezamos que estes acordos, por moi sensatos que sexan, poden quedar estancados ou, o que é peor, manipulados antes de pórse a andar. Aquí poden entrar en xogo os intereses partidistas ou sindicais que acabarían por desvirtuar o arranque deste proceso de propostas. E xa se ouviron voces neste sentido: algún concelleiro xa se declarou «antisistema» e algún político, con máis sentido do ridículo, declarou que algunha das reivindicacións dos indignados son razoables e asumibles. En calquera caso, son algúns exemplos de como a democracia parlamentaria pode acabar desvirtuando o movemento 15-M.

Pero agora tamén convén reflexionar sobre a capacidade dos nosos representantes políticos para que fagan política de verdade. Na actualidade están demostrando, no Estado español e no resto da Unión Europea, que realizan moi ben a política que marcan os bancos. Certamente, as entidades financeiras sempre estiveron por riba dos réximes políticos, fosen ditaduras ou democracias, así lograron obter suculentos beneficios. Os políticos parecen estar secuestrados nun círculo vicioso e procuran defender o saneamento dos bancos ou do gran capital antes que atender as políticas sociais que estaban nos seus programas electorais. Se isto o fan ben e con habilidade, con toda a seguridade do mundo poderán seguir sendo políticos do partido que sexa. Pero se cometen erros nestas tarefas, que ninguén pense que se retirarán da política, é dicir, sairán elixidos nas listas electorais ao Parlamento Europeo. Aquí poderán vivir placidamente a nova etapa da súa vida política con grandes soldos e dietas nese «cemiterio de elefantes».

Como todos e todas poderán apreciar nestas liñas, os motivos que temos para indignarnos son moitos e variados, pero a grande onda dos poderes económicos actúa como un verdadeiro tsunami e resulta imparable a súa forza destrutiva; deste xeito, e ata o momento presente, é infinitamente máis eficaz que as acampadas ou as manifestacións. É evidente que a protesta trae como consecuencia un certo alivio ou unha pequena satisfacción no movemento, pero só vai servir para seguir aguantando as contradicións dun sistema que aínda que se chame democrático non serve realmente para o conxunto da sociedade nos seus múltiples e diversos intereses. Pola contra, os partidos políticos e os poderes económicos representados polos banqueiros teñen as súas liñas perfectamente trazadas. No primeiro caso, a través das eleccións: os partidos políticos sempre prometen que traballarán para resolver os problemas do pobo, pero despois esas promesas van para o faiado durante catro anos. Deseguido, aparecen as liñas marcadas polo capital, que é o que ten o verdadeiro poder. Polo tanto, a política que van levar a cabo os partidos políticos vai ser a que deseñaron as entidades financeiras para desgraza dos sufridos cidadáns.

Todo o que acabo de escribir pode dar a impresión dun pesimismo radical, pero non é esta a miña intención. Cómpre seguir vendo a realidade futura cun certo optimismo. Isto é o que ocorreu co movemento do Maio francés do 68. Aparentemente, a curto prazo o movemento desapareceu sen maiores consecuencias, pero pasado o tempo puidemos atoparnos con actitudes e posicións críticas que dalgunha maneira teñen as súas raíces naquel movemento. Convén pensar que o que estamos a vivir con toda esta xente indignada pode dar tamén os seus froitos máis adiante. Aí está a esperanza porque, en definitiva, moitos dos rapaces e das rapazas que están protestando hoxe ocuparán o día de mañá as responsabilidades dentro da sociedade. Se o movemento non dese ningún froito, o futuro vai ser moi negro para a sociedade e, o que é peor, seguirá a ter a cor dos cartos.

Os cogombros e a nova emigración que se aveciña

2011-06-16T12:36:00.003+02:00

Durante a segunda metade do século XX o Estado español fachendeou de ser o país do sol, do turismo e dos emigrantes. O turismo e mais a emigración achegaron moitos cartos ás arcas do Estado, pero en todas as comunidades non luciu o sol do mesmo xeito nin tampouco padeceron de igual maneira a sangría da emigración. Os andaluces, os estremeños e mais os galegos fomos as principais vítimas daquilo que en Europa se chamou «o milagre económico alemán».

As comunidades mediterráneas e andaluza viviron ao mesmo tempo o drama da emigración e o maná do turismo. Estes emigrantes, cando chegaban aos seus países de destino, eran recibidos como man de obra eficaz e tiñan facilidades para atopar un traballo, cousa que en España se lle negaba. Concretamente, Alemaña foi o escenario máis importante deste traslado masivo de man de obra española. Pero os tempos cambiaron e actualmente o Estado español xa non exporta emigrantes, senón que os importa: é o mundo ao revés. Hoxe en día mantense a explotación turística, pero substituíu a exportación de homes e de mulleres por froitas e hortalizas. Alemaña, precisamente, é un destino importante da produción agrícola española. E ata o momento as cousas parecían ir relativamente ben, pero nestes días a boaventura desapareceu para os agricultores. E todo isto non foi por culpa deles nin dos excelentes produtos que exportamos, senón pola precipitación dunhas declaracións irresponsables por parte duns alemáns que sempre tiveron fama de ser estritos e rigorosos. Os cogombros eran excelentemente ben acollidos en Alemaña e no resto da Unión Europea, dun xeito similar a como foron recibidos os emigrantes anos atrás. As falsas acusacións provocaron que os agricultores españois visen como o seu medio de vida quedaba seriamente danado. De pouco vai servir que Alemaña dea marcha atrás nas súas declaracións iniciais; os cogombros quedaron marcados porque os medios de comunicación alemáns informaron da nova que deron as autoridades sanitarias do país e alertaron de que a bacteria E.coli estaba neste produto importado de España; así, as primeiras informacións dicían que o problema estaba na orixe, no lugar onde se produce, e non no destino; polo tanto, a xente decidiu deixar de mercar os cogombros cando soubo que había varias vítimas mortais provocadas pola devandita bacteria. Galicia, por unha vez, quedou á marxe desta crise e salvouse sinxelamente porque a nosa produción agrícola non ten o volume suficiente como para botarse á exportación deste produto cara aos países europeos. E non temos ese volume porque unha gran cantidade das nosas terras xa non se traballan ou están abandonadas. Se botamos unha ollada ao pasado, as autoridades alemás analizaron os emigrantes españois dos anos sesenta antes de abrir o mercado de traballo. Nisto os alemáns foron moi estritos, pero non parece que aplicasen o mesmo rigor á hora de analizar os alimentos que consomen, sexan estes de orixe estranxeira ou propia. Se serviu para algo este lamentable episodio foi para desmontar un dos mitos que os españois tiñamos moi asumido: a superioridade alemá en todos os terreos. Pero neste caso non foi así, e no terreo da agricultura e dos controis sanitarios respecto dos alimentos están fallando. ¿Como se pode entender que un país que ten varios centos de universidades, ducias de institutos de investigación etc. non estea á altura da que sempre se gabou en materia de investigación? Coido que estamos a vivir tempos de grandes desmitificacións e, se lembramos agora o caso que aconteceu hai uns meses en Xapón respecto da central nuclear de Fukushima, parece que as cousas non están tan ben e a relaxación en materia de investigación ou a falta de investimentos dos países pode levarnos a futuros desastres.

Agardemos que proximamente os cogombros cheguen aos mercados europeos limpos de toda sospeita. Nestes momentos, por mor da grave situación económica no Estado español, a xente nova comeza a formularse a idea de marchar a outros países. Pero desta volta xa non vai emigrar para traballar no sector da construción ou da hostalaría tal como aconteceu na década de 1960, agora esa emigración será máis selectiva e sairá máis preparada, é dicir, enxeñeiros, médicos, enfermeiras etc. Formáronse nas universidades españolas para que puidesen ter un traballo aquí e agora marchan. ¿Pensou algún responsable político canto investiu o Estado en materia educativa e universitaria na preparación deses mozos que agora van emigrar porque non atopan traballo aquí? Cando se proxectou a Unión Europea, ¿era este o obxectivo que tiñan planificado? ¿Non será que os países mellor situados economicamente na Unión Europea se beneficiarán do traballo que desenvolven outros países e provoquen así unha gravísima diferenza entre os países ricos e os países pobres dentro da propia Unión?

Como todos sabemos, en Galicia, por desgraza, xa tivemos experiencias neste tipo de situacións, pois foron milleiros de paisanos os que abandonaron a terra para colaborar no milagre económico alemán e dos países máis desenvolvidos da antiga Europa. O prezo que aínda está a pagar Galicia por isto non é outro que o do abandono dos campos e das aldeas, unha factura que rachou completamente a situación de equilibrio que había entre o campo, a vila e a cidade. Agora marchará a xente preparada nas universidades galegas para traballar noutros países porque o tecido empresarial galego non é capaz de absorber esa man de obra e poder darlle unha oportunidade de traballo. Certamente, pecharon moitas empresas e outras están deslocalizando a súa actividade empresarial en países que están en vías de desenvolvemento, é dicir, nestes lugares pagan menos polo traballo realizado e o produto poñerase á venda no mercado cun valor superior, como se o produto se fixese nun país desenvolvido, deste xeito terán máis beneficios as grandes empresas. Non tento descubrir nada, é o sistema capitalista puro e duro que rematará un día por rebentar a Unión Europea.

Mentres tanto, en Galicia somos máis listos e apostamos por un cabalo gañador a través da magnífica Cidade da Cultura. A este lugar chegarán milleiros de persoas de todo o mundo para admirar unha construción faraónica que aínda está sen rematar e que será de grande utilidade no futuro. Da mesma maneira que milleiros de emigrantes galegos regresaron para pasar os seus derradeiros anos na súa terra, é de agardar que os licenciados ou investigadores galegos que terán que desenvolver o seu traballo fóra de Galicia volvan cando estean xubilados. Nese momento a Cidade da Cultura cobrará todo o seu sentido: non producirá cultura, pero será un lugar dignísimo no que eses xubilados disertarán sobre as investigacións que fixeron durante a súa vida laboral no exterior; un marco incomparable este do monte Gaiás no que poderán ver rematado o Teatro da Ópera, o cal, como todos agardamos ferventemente, será o primeiro da Unión Europea, o máis admirado polas súas dimensións e deseño. Pero pouco importarán as representacións operísticas ou teatrais, daquela xa non haberá xente preocupada pola cultura nin terá cartos para pagar un billete para ver unha función porque aínda estará pagando a hipoteca do piso que lle quitou o banco ou a caixa de aforros no momento actual. Pero que ninguén esqueza isto: ¡Para listos, nós!

[Este texto foi publicado no xornal Galicia Hoxe, 13-6-2011]

A Ribeira Sacra: un patrimonio natural desaproveitado

2011-06-14T10:05:00.009+02:00

Temos que aprender moito da nosa propia historia: daquilo que fomos e de como vivimos neste recanto do mundo que é Galicia. Digo isto porque quero facer algunhas reflexións sobre un dos nosos patrimonios naturais que ofrece en teoría atractivos suficientes como para se converter nun reclamo turístico e cultural de primeira orde.

Estou a falar das terras da Ribeira Sacra, un espazo natural que, no estado no que se atopa hoxe en día, provoca unha serie de reflexións que non están exentas dunha actitude de denuncia. Certamente, nesta zona asentáronse ao longo dos séculos varias comunidades relixiosas que souberon subsistir e que nos deixaron un patrimonio cultural e artístico a través de igrexas ou de mosteiros dos que cómpre salientar o de Santo Estevo de Ribas de Sil, convertido hoxe en Parador Nacional; o de San Pedro de Rocas, o de Santa María de Montederramo etc. Estas comunidades foron núcleos de vida relixiosa e cultural principalmente, pois seguiron a máxima de ora et labora. En efecto, ademais de atenderen os oficios relixiosos, os monxes que alí se asentaron déronnos unha sabia lección de como sacarlle proveito, no mellor sentido da palabra, a todos os recursos naturais destas terras: cultivaron os viñedos, coidaron dos grandes soutos de castiñeiros e, debido ao microclima da zona, nas súas hortas tiveron todo tipo de froitos e de hortalizas, mentres o gando podía pacer nos verdes prados. Demostraron co traballo e coa oración que o ser humano e a natureza podían convivir perfectamente en harmonía. Hoxe, en pleno século XXI, sorprendémonos ao ver como aqueles monxes decidiran instalarse nesta comarca tan remota, que entón estaba completamente illada. Non podemos esquecer que o mosteiro de San Pedro de Rocas, sito no concello de Esgos, é o máis antigo de Galicia e as súas orixes remóntanse ao ano 573; o de Santo Estevo é do século X, pero tamén as orixes datan dos séculos VI e VII; e o de Santa María de Montederramo é do ano 1124. Certamente, lograron vivir aquí durante séculos e fixérono a través da construción e de futuras ampliacións dos magníficos mosteiros que na actualidade son a pegada da capacidade que pode ter a vontade humana. Esta vontade, curiosamente, parece hoxe debilitarse, pois a actual Ribeira Sacra presenta unhas contradicións que non acaban de entenderse. Cando os monxes abandonaron estas terras, produciuse unha primeira crise nesta comarca; así, as construcións monásticas acabaron sendo utilizadas como compartimentos repartidos entre os veciños —é o caso de Santa María de Montederramo— ou abandonados totalmente —San Pedro de Rocas ou Santa Cristina de Ribas de Sil—. Deseguido, as terras continuaron a ser cultivadas en réxime de minifundio, que é un dos sinais de identidade do traballo na nosa terra, e mantivéronse os cultivos tradicionais das viñas, do coidado dos castiñeiros e das árbores froiteiras das que se ocuparon non só as xentes das distintas aldeas situadas nas ribeiras do Sil e do Miño, senón tamén por xentes das parroquias da montaña que tiñan nesta zona soutos ou viñedos. A agricultura subsistiu, pero xa non se construíron máis mosteiros, os cales enriqueceron e fixeron que tivese un carácter singular toda a Ribeira Sacra. A mediados do século XX atopámonos unha vez máis nesta zona cunha mostra da actividade humana, esta vez apoiada polas técnicas do momento. En efecto, construíronse os grandes encoros e toda a Ribeira adquiriu unha nova fisionomía, pero a construción dos devanditos encoros supuxo, todo hai que dicilo, o pagamento dunhas indemnizacións miserentas. Que cantidade de diñeiro pode compensar a perda definitiva das terras nas que subsistiron alí moitas xeneracións? Mentres os encoros comezaban a producir electricidade, moitos campesiños tiveron que abandonar as súas casas, facer as maletas e emigrar. Esta electricidade non beneficiou de ningún xeito os habitantes da Ribeira Sacra nin os galegos doutras comarcas porque dende o prinpicio toda esa enerxía producida en Galicia estaba destinada á exportación. Outra pregunta que alguén tería que contestar sería: Por que os campesiños da Ribeira Sacra non se beneficiaron en ningún aspecto da presenza da técnica na súa propia terra? Certamente, as infraestruturas públicas da zona continuaron a estar nun estado precario, e non podemos esquecer que hoxe toda esta comarca está marxinada do resto de Galicia a pesar da imaxe contraria que intentan dar os políticos e as distintas Administracións cando publican libros e folletos turísticos enxalzando as belezas naturais da Ribeira Sacra. Pero cómpre saber que para acceder a estes lugares e contemplar as marabillas que nos ofrece a natureza o visitante ten que pasar pola peripecia de facer un percorrido que resulta moi dificultoso e atoparse así cunha deficiente estrutura viaria e, amais, cunha escasa oferta hostaleira na zona
Seguindo co tema dos encoros, é preciso dicir que as empresas fornecedoras de electricidade achegaron os avances da técnica a esta comarca. Pero aquí cómpre facer unha reflexión: eses avances técnicos poden entenderse como unha contribución ao melloramento das condicións de vida humana, pero tamén como unha simple invasión que acaba por prexudicar ou, cando menos, por desfavorecer a vida cotiá dos homes e das mulleres do lugar. Como exemplo do primeiro caso poderiamos citar a chegada da electricidade ás zonas rurais da comarca, aínda que é certo que a devandita chegada se levou a cabo máis polo esforzo dos veciños que polas facilidades que ofreceron as empresas produtoras de electricidade, pois acabaron por prexudicalos ben porque asolagaron lugares enteiros (como foi o caso de Santa Marta) ben porque provocaron a expropiación das terras, o que obrigou a unha parte dos veciños a ter que emigrar forzosamente. Malia todo isto, é de xustiza que recoñezamos que a chegada da electricidade acabou por mellorar o nivel de vida de todos aqueles que continuaron a vivir nestas terras. Como exemplo do segundo caso, é dicir, da implantación da técnica como unha intrusión ou como unha invasión, a construción dos encoros non supuxo de ningún xeito unha mellora, pois non se preocuparon de facer unhas infraestruturas básicas para saír do illamento. Polo tanto, a rede viaria de estradas continuou a ser a mesma tras a construción destes encoros, os lugares e as aldeas da Ribeira Sacra seguiron a padecer un mal endémico que en boa parte chega ata os nosos días a pesar da promoción turística actual. A enorme riqueza que supuxo a produción de electricidade non reverteu nin na comarca nin nos seus homes e mulleres; non se crearon novos postos de traballo, agás aqueles que foron necesarios para as tarefas da construción dos devanditos encoros; convén que se saiba tamén que moitos deles se crearon en condicións case que infrahumanas. Respecto de todo isto, paga a pena botar unha ollada atrás e facer unha referencia a outro caso semellante: a construción do Canal de Panamá. Unha obra que comezou no ano 1881 e logo de moitos avatares por cuestións políticas e financeiras puido inaugurarse o 15 de agosto de 1914. O Canal ten 68 km de lonxitude, aos que hai que engadirlle 11 km limitados por boias na zona do Atlántico e outros 3 km na parte do Pacífico; a profundidade oscila entre os 12 e 14 m e a anchura varía entre 90 e 350 m. Nos traballos desta obra participaron moitos galegos e os comentarios que nos deixaron a xeito de denuncia foron as durísimas condicións de vida ás que estaban sometidos. Non podemos esquecer que esta construción se fixo fundamentalmente dun xeito manual e con poucos medios técnicos. Afortunadamente, nos encoros da Ribeira Sacra, corenta anos despois, os obreiros puideron dispoñer dunha maquinaria e dunhas técnicas máis adiantadas, pero isto non evitou que as condicións de vida dos traballadores continuasen a ser moi precarias. A man de obra foi fundamental para levar a cabo estas construcións e moitos paisanos da comarca tiveron que vivir sometidos a unhas condicións durísimas de traballo. Logo dunha xornada interminable, uns podían durmir nuns barracóns prefabricados e outros tiñan que se desprazar varios quilómetros a pé ata a aldea.

Polo tanto, a construción dos encoros na Ribeira Sacra provocaron que moita xente tivese que emigrar, as precarias infraestruturas fixeron que a vida non fose máis doada para as persoas dos lugares e das aldeas e os beneficios da produción eléctrica non repercutiron na comarca. Diante deste panorama, a única alternativa que pode contemplarse en pleno século XXI é a de consolidar a proxección turística da zona a través dos recursos paisaxísticos e naturais que conserva. Está moi ben que se editen libros e que se repartan folletos turísticos nas diferentes feiras do sector para promocionar a Ribeira Sacra, tamén é positivo ofrecer o servizo do catamarán polas augas dos encoros, pero isto non é suficiente, xa que permanecen os problemas e as inxustizas de sempre: os enormes beneficios que proporcionou a produción de enerxía eléctrica non se viron reflectidos na vida cotiá das xentes da comarca. Unha vez dito isto, penso que sería de xustiza que algúns deses beneficios se destinasen á consolidación das posibilidades turísticas da Ribeira Sacra. E esta consolidación pasa por unha mellora na rede viaria, a cal traería como consecuencia a creación dunha infraestrutura hostaleira e de restauración na zona. Este é o único camiño para lograr que o turismo na comarca non se limite a unha xornada de paseo nun catamarán, senón que temos que acadar que se prolonguen as estancias; deste xeito poderíase dinamizar dunha forma máis activa a economía da zona e, polo tanto, dos seus paisanos. Este relanzamento social, económico e cultural da Ribeira Sacra debería de completarse coa promoción nos medios de comunicación dos nosos produtos naturais de primeira calidade, pois seguen a ser os verdadeiros sinais de identidade da comarca: os viños, os produtos obtidos do porco —os chourizos, os lacóns, os xamóns, os roxóns etc.—, a recuperación dos soutos —a castaña foi un alimento básico nas aldeas e hoxe en día podemos facer con ela tortas, doces etc.—, a gran variedade de alimentos que nos fornece a horta, as árbores froiteiras etc. A calidade de todos estes produtos merece unha atención especial, pois a súa promoción exterior levaría consigo o aumento da produción e, como consecuencia desta, a creación de postos de traballo na Ribeira Sacra. Así, ao meu entender, é como se poderían recuperar as terras que están abandonadas en moitas aldeas da zona. En definitiva, do que se trataría é de darlle o verdadeiro valor a todo o patrimonio tradicional que durante séculos permitiu a subsistencia e que na actualidade considero que pode ser un elemento decisivo para manter e, en moitos casos, revitalizar moitas aldeas da comarca. Polo tanto, con intelixencia é posible exportar algo máis que electricidade, agora temos que saber vender todas estas riquezas naturais.

A Ribeira Sacra é algo máis que unha paisaxe, pois nela viviron ao longo da historia moitas xeracións de galegos e de galegas. Actualmente este hábitat está en clara regresión e non chega só con recuperalo para o turismo, senón que é fundamental que volva ter vida. Para acadar todo isto, cómpre recuperar dalgunha maneira as formas tradicionais de produción agrícola, é dicir, vender os produtos naturais como sempre se fixo. A recuperación da presenza humana iría ligada ás novas alternativas que nos ofrece o mercado a través de novos negocios de hostalería e de restauración; e se a todo isto podemos engadirlle o turismo cultural, penso que este espazo quedaría revitalizado a través da xente que vive nel e dos futuros visitantes. Esta proposta que acabo de expoñer penso que ten que enmarcarse nun contexto de actuacións políticas máis amplo, e para isto hai que ser ambiciosos e potenciar decididamente todo o rural galego. Deste xeito podemos evitar que zonas como a Ribeira Sacra corran o perigo de converterse nunha paisaxe despoboada. Hai quen pensa que estes lugares subsisten por si sós, pero nada máis lonxe da realidade: os fermosos bosques de castiñeiros xa non se limpan e agora producen silveiras en vez de castañas, a maior parte dos viñedos están ermos e agroman por todos os sitios os toxos e as xestas en vez de acios de uvas... e os edificios monásticos, se non se coidan, acabarán por converterse simplemente en ruínas. Hai que potenciar, polo tanto, as posibilidades turísticas da Ribeira Sacra, pero sempre partindo da idea de que o home do século XXI pode gozar da beleza desta terra como o puido facer o de épocas anteriores, e para iso non hai outra fórmula que impulsar políticas a prol da vida estable en toda a zona. Esta xente poderá vivir dignamente se o xeito tradicional de produción está actualizado coas novas ferramentas máis modernas; deste xeito poderá ter un traballo máis levadío; por outra banda, o turismo incrementaríase, pois a xente podería decatarse de que a Ribeira non se ve nun só día e, deste xeito, prolongaría a súa estadía no lugar, co conseguinte aumento dos ingresos por diferentes motivos xa mencionados. A conxunción de ambos os dous obxectivos garante así a recuperación da zona, máis alá das distincións simbólicas como podería ser que declarasen a Ribeira Sacra como Patrimonio da Humanidade. Ese é só un recoñecemento que podería supoñer unha serie de axudas da Unión Europea, pero, se estas axudas non se invisten con bo criterio, non serven para nada, e aquí do que se trata é de recuperar un espazo dun xeito equilibrado. As propostas que aquí presento non son unha utopía, pois existen exemplos en Galicia que nos demostran que é posible a recuperación do hábitat humano a partir do que podemos chamar «reciclaxe das formas de produción». Temos un claro exemplo disto na vila de Allariz. Moitas persoas vivían tradicionalmente dos oficios que se complementaban cos traballos na terra. Estes oficios desapareceron, pero o seu espazo foi ocupado por outras novas formas de actividade centradas fundamentalmente no turismo. Esta «reciclaxe» supuxo non só a recuperación de fermosos muíños ou dos curtidoiros destinados hoxe á hostalería ou á restauración, senón que se recuperou tamén na zona urbana o contorno, a paisaxe que complementa fundamentalmente a nova oferta desta vila. E todo isto supuxo unha nova posibilidade de vida humana neste núcleo. Polo tanto, o obxectivo fundamental é recuperar espazos para o turismo, deste xeito, restablecemos a presenza humana nestes lugares nos que a emigración endémica fixo entrar en crise moitas comarcas de Galicia.

Volvamos agora á Ribeira Sacra. Os monxes da Idade Media foron capaces de habitar estas terras e de subsistir cos seus produtos; e fixérono, como non podía ser doutra forma, cos rudimentarios medios que tiñan naquela época. Se eses homes foron capaces de asegurar aquí a súa subsistencia, como non vai ser capaz de facelo o home do século XXI cos avances tecnolóxicos? Pero o que non debe de esquecer este home contemporáneo é de que a ciencia e a técnica van acompañadas de algo tan fundamental como é o sentido común; un sentido que demostraron ter esas comunidade de monxes e, por suposto, os campesiños que ao longo das xeracións constituíron a paisaxe humana da zona. Con frecuencia as achegas económicas non garanten por si mesmas a desexada recuperación, pois teñen que ir acompañadas dunha sensibilidade fundamental para respectar a identidade auténtica das nosas comarcas. Para concluír estas liñas, quixera deixarlles unha mensaxe aos homes e ás mulleres que se dedican á política. Moitas veces actúan dende a frialdade e dende o illamento dos seus despachos oficiais, pero os investimentos e, en xeral, as políticas de recuperación para que sexan eficaces teñen que facerse cos pés no chan e con coñecemento do que se ten entre mans. Estas dúas cousas están presentes no campesiño que continúa a vivir na terra, pois recibiu en herdanza un xeito de vida que foi capaz de explotar. Os paisanos teñen moito que dicir á hora de formularse unha recuperación coherente da Ribeira Sacra, e esta recuperación ten que ser respectuosa coa identidade básica da comarca e non pode supoñer unha simple invasión de proxectos sen criterios que acaban por ser pouco rendibles e que, en definitiva, traizoan o obxectivo básico de recuperar a vida humana dunha forma estable.

Josefa Yáñez: unha heroína anónima

2010-10-13T11:50:00.012+02:00

A emigración galega continúa a ser unha caixa de sorpresas. Cada día que pasa estou máis convencido disto e con cada feito ou suceso que coñezo veño a reafirmarme no fenómeno social que coñecemos co nome de emigración.

Máis alá dos clixés do galego triunfador e tenaz, seguen existindo hoxe exemplos individuais que enriquecen ese mosaico da Galicia exterior. En distintos traballos tiven a ocasión de glosar algúns casos de emigrantes galegos en Cuba que seguen a sorprendernos a todos. Coñecín e comentei situacións tan extraordinarias como a dos galegos que co triunfo da Revolución Castrista perderon todo o que puideran ter e acabaron cos seus ósos en Galicia ou en Miami, poñendo en práctica unha segunda modalidade de emigración: estes emigraban da emigración, poñendo de novo o contador a cero. Xunto a estes, ou talvez é mellor dicir fronte a estes, atopei tamén o caso oposto: o dos emigrantes galegos que participaron activamente no movemento revolucionario ben coas armas ben coas ideas. Algúns morreron na loita e outros continuaron traballando pola Revolución xa consolidada durante o resto das súas vidas. O caso máis claro destes últimos é o de Pedro Trigo, un galego-cubano que ao nacer o seu irmán Xulio tivo que vir para Galicia, a terra de seus pais, coa súa nai e mais o irmán, pois ela quedara delicada de saúde tras o parto e recomendáranlle os médicos que viñese para aquí durante un tempo. Cando Pedro tiña nove anos, regresaron os tres definitivamente a Cuba, onde viviu cos seus pais e irmán ata a chamada revolucionaria de Fidel Castro, con quen compartiu directamente as primeiras peripecias da Revolución Cubana. Non foi o único que viviu estas experiencias porque tanto a Revolución como a emigración galega xeran casos humanos dunha extraordinaria entidade. Penso agora sen ir máis lonxe na experiencia que viviu unha heroína anónima.

Estoume a referir a Josefa Yáñez. Non tiven ocasión, desgraciadamente, de coñecela en persoa porque, cando en Cuba me falaron dela, Josefa xa había anos que morrera. Quen me falou desta singular muller e me levou a visitar a casa onde vivira foi precisamente Pedro Trigo. E non é casual esta coincidencia porque, segundo fun sabendo despois, Josefa Yáñez podería ser considerada tamén como unha verdadeira revolucionaria, dende a humildade da súa condición e dende un anonimato que soubo levar con absoluta discreción ao servizo da Revolución Cubana. A información que me deu Pedro Trigo puiden ampliada máis tarde grazas a Dolores, unha muller cubana que fora veciña durante anos de Josefa Yáñez. Esta emigrante galega que naceu en Mondoñedo foi analfabeta toda a súa vida, pero isto non lle impidiu ter fondas e arraigadas conviccións revolucionarias. Podería dicirse que viviu en primeira liña e de forma anónima os inicios do movemento castrista. Explicarei isto en poucas liñas: Fidel Castro, Pedro Trigo e Abel Santamaría tiveron as súas primeiras reunións para preparar o asalto ao cuartel Moncada precisamente na casa de Josefa Yáñez, unha humilde casa situada nas aforas da Habana, concretamente en Calabazar. Josefa soubo levar en segredo a presenza desta xente e a acción que estaban a preparar baixo o seu propio teito. Se non chegase a ser así, as forzas reaccionarias do Goberno de Batista deteríana a ela e tamén ao resto do grupo. Na súa casa durmiron en máis dunha ocasión Fidel e os seus camaradas por ser este un lugar seguro. Josefa soubo manexar a situación con grande intelixencia e discreción, pois tivo que actuar e soportar algún que outro gran sacrificio. A nosa heroína tiña dous fillos que vivían en Buenos Aires e mantiña con eles unha correspondencia epistolar. Como xa indiquei arriba, ela era analfabeta e non podía redactar as cartas, pero nestes casos sempre hai algún veciño que si sabe ler e escribir. Esta persoa era a encargada de escribir o que ela lle ditase, pois gozaba da súa confianza. Cando Josefa asumiu a responsabilidade de abrirlles a porta da súa casa aos revolucionarios, tomou unha decisión drástica: deixou de enviarlles cartas aos seus fillos sinxelamente para evitar o risco de que puidesen ser interceptadas polos servizos de intelixencia de Batista, algo que naquelas circunstancias debería ocorrer con certa frecuencia.

Só dende unha sólida convicción revolucionaria podemos entender unha decisión desta natureza. Co triunfo da Revolución, Josefa seguiu vivindo coa sinxeleza de sempre na súa humilde casa de Calabazar. Alí seguiu cultivando un pequeno horto detrás da casa, cebaba uns porquiños e comía os ovos das súas galiñas, é dicir, que seguiu levando unha vida de subsistencia como a que podería levar en calquera aldea da súa terra natal. Nunca fixo alarde da súa auténtica xesta no difícil arranque revolucionario, pero si que esta xesta dalgunha maneira foi recoñecida polos novos mandatarios da Illa. Contábame a veciña de Josefa que Fidel Castro se desprazou ata aquela humilde casa nalgunha que outra ocasión, naquela sinxela morada na que anos atrás se refuxiara, para visitar a camarada Josefa e de paso beber un «viño» especial que facía Josefa con froitas. A visita do Comandante Fidel representaba para Josefa Yáñez a mellor compensación da súa vida. Seguiu relatándome a veciña que «La Gallega», nome polo que tamén era coñecida Josefa, se emocionou profundamente ao ver de novo o seu compañeiro de guerrilla vestindo o uniforme militar. Fidel Castro seguiu pois recoñecendo o valor e os servizos prestados por esta galega anónima e, cando Josefa xa estaba velliña e enferma, encargoulle á súa axudante Celia que non lle faltase de nada a esta galega exemplar.

Para min, e supoño que para vostedes, este é un caso sorprendente que descobre unha nova dimensión das vivencias da emigración. O feito de ser emigrante non é incompatible co compromiso social e político, senón todo o contrario. Hoxe os restos mortais de Josefa repousan no gran cemiterio de Colón da Habana, é dicir, nesa terra á que tan ben soubo servir.

A fotografía de Josefa Yáñez facilitouma a señora Dolores. Permitiume facer unha copia da mesma porque ela conserva o orixinal como un verdadeiro tesouro, pois considera que esta heroína foi un auténtico símbolo revolucionario, pero nesta ocasión foi un símbolo despoxado de calquera tipo de aparato ostentoso e que moitas veces utilizaron outros revolucionarios cando chegaron ao poder.

Pedro, 'El Aguador': outro exemplo de xenio e figura

2010-10-13T11:41:00.006+02:00

Unha vez máis a peripecia individual da emigración galega logra sorprendernos con casos que van moito máis alá da imaxinación. Hai tempo que coñezo a Pedro Pablo Oropesa, un galego nado na Coruña en 1940. Pedro tivo que emprender o camiño da emigración literalmente por pernas porque segundo el: «¡Carallo! Tivemos que marchar toda a familia porque Franco quería matar a meu pai por ser comunista». Foi así como toda a familia Oropesa se instalou nunha zona rural de Cuba onde, entre outras cousas, Pedro e seu pai fixeron carbón. Máis tarde Pedro marchou para A Habana e alí traballou de camareiro e noutros oficios. E así foi pasando a vida ata que un bo día, cando xa tiña unha idade avanzada, aceptou a oferta dunhas monxas para facerse cargo da «Casa del Agua “La Tinaja”». Trátase dunha instalación feita nun momento no que as augas da cidade estaban contaminadas e que puxeron en marcha hai séculos. Cómpre dicir que nestas instalacións vendían a auga do pozo destilada mediante uns alambiques de cerámica. A instalación segue hoxe en pleno funcionamento, podo dar fe disto, e Pedro, El Aguador, ofrece gratuitamente a todos os que se achegan alí un vaso de auga fresca. Segundo el: «A mellor do mundo». E ofrécea con expresións ben galegas do tipo: «¡Bebede auga, carallo!», que dirixe tanto a paisanos galegos coma a calquera turista que pase por diante do establecemento. O local, por certo, non está situado nas aforas, senón no centro da Habana Vella, concretamente, ao final da rúa Obispo, que foi unha das escollidas no seu día polos emigrantes galegos para montar todo tipo de establecementos. Outra curiosidade: en fronte de «La Tinaja» atopamos a vella farmacia «Taquechel», nome que sempre me resultou familiar porque dela xa me falara, cando aínda era eu un rapaz, Gervasio, mentres coidabamos das vacas e das ovellas no monte. O tal Gervasio contárame que el traballara como dependiente naquela farmacia e alí estivo ata que chegou a Revolución. El sempre foi un home que se preocupou por aprender, un home culto, porque, segundo me contou, aquel traballo limpo permitiulle ademais estudar de noite. Lembro que foi precisamente Gervasio quen me prestou un exemplar do Quixote. Grazas a el, puiden lelo e introducirme nun mundo da cultura para min ata daquela descoñecido. Hoxe en día pregúntome que tería a obra de Miguel de Cervantes para que eu con apenas nove anos devorase as súas páxinas con verdadeira fruición.

Medio século máis tarde desta relación con Gervasio, tiven a ocasión de ver cos meus propios ollos a farmacia «Taquechel», agora está deteriorada na súa decoración, pero continúa a vender produtos naturais feitos en Cuba. ¡Que pequeno é o mundo!

Luís Diéguez Rodríguez: xenio e figura

2010-10-13T11:11:00.013+02:00

A emigración galega a América produciu biografías sorprendentes e anónimas; por sorte, algunha delas logrou saír do anonimato para coñecemento das xeracións presentes. Moitos galegos iniciaron a súa emigración americana en cidades como A Habana, Santiago de Cuba, Villa Clara, pero outros orientaron os seus pasos cara ás actividades da pesca e do campo, uns medios máis familiares segundo as súas orixes. Estes viviron en zonas rurais e un caso claro é o de Luís Diéguez, ao que descubrín na miña última viaxe a Cuba a principios deste mesmo ano.

Paga a pena salientar aquí a peripecia humana e profesional deste emigrante. As miñas frecuentes viaxes a Cuba proporcionáronme uns perfís bastante completos da emigración galega na illa caribeña. Interesoume moito, por exemplo, o caso dos galegos que se dedicaron a actividades pesqueiras e que están moi ben documentadas nun libro de Neira Vilas. Interesoume tamén moito o caso dos galegos que, unha vez na illa, se dedicaron a traballar nas montañas como carboeiros e que en moitas ocasións transportaban ese carbón ata A Habana para vendelo para uso doméstico: calefacción e cociñas. Hai anos que manifestei a miña curiosidade por este labor e tiven a sorte de atopar unha testemuña viva deste oficio: Luís Diéguez. Encontreime con el en Jaguey Grande, a onde cheguei acompañado do presidente da asociación «Ferrol y su comarca», Domingo Regueiro, que foi un antigo ferroviario descendente de galegos. A localidade na que vive albergou no seu día un importante enxeño azucreiro, que hoxe está en ruínas, e nas proximidades, en Ciénega de Zapata, é onde se facía o carbón e onde traballou durante varios anos. Tiven a sorte de que o día que me acompañou a visitar a montaña boscosa, para simplemente coñecer o lugar, puiden comprobar como estaban facendo carbón uns homes debido á escaseza de combustible. Aqueles homes estaban traballando nas mesmas condicións que soportara Luís hai medio século. Certamente, o traballo de Luís foi moi duro, pero mellor dito sería dicir que foi dura toda a súa vida.

E aquí é onde paga a pena deterse e facer unha recensión dalgúns datos ilustrativos. Luís naceu en Celeirón, na provincia de Ourense, e embarcou en Vigo en 1948 con destino a Cuba cando tiña vinte anos. Segundo os datos que me deu, a viaxe no vapor Magallanes tivo un importe elevadísimo para a época e, sobre todo, para os campesiños galegos: nada máis e nada menos que 3.515 pesetas. Cando chegou a Jaguey Grande, empezou a traballar na leira de seu pai, que tiña unha superficie de setenta caballerías (a equivalencia sería, máis ou menos, once quilómetros de longo por tres de ancho). Neste terreo facían carbón e coa madeira tamén facían travesas para o ferrocarril. Cando chegou a Revolución, as autoridades incautaron este terreo para dedicalo a Parque Nacional. Despois traballou co seu tío nos establecementos Australia para máis tarde montar el o seu propio establecemento. Chegou a ter un par de tendas que hoxe coñecemos co nome de ultramarinos. Tivo que vender un pouco de todo e esa venda permitiulle ir tirando, pero, como di el, sen facerse rico. Así viviu varios anos ata o triunfo da Revolución Castrista. Lembra Luís como un bo día, logo de que un inspector o afogase cos seus interrogatorios, decidiu entregarlle a este as chaves das súas tendas e emprender unha nova vida. Unha emigración dentro da emigración. Foi entón cando Luís Diéguez dirixiu os seus pasos cara á carboeira que xa citamos arriba. Todo un reflexo desa mentalidade do emigrante galego que aspira a ser autónomo e autosuficiente ao longo da súa vida. Púxoa en práctica primeiro coas súas tendas e logo coa súa actividade como carboeiro e vendedor ambulante; el era, polo tanto, ao mesmo tempo traballador e patrón de si mesmo. E tan arraigada tiña esta mentalidade que unha vez xa de xubilado seguiu cultivando o seu pequeno horto detrás da casa e que lle proporciona patacas, repolos, froitas, cebolas... ou sexa, case todo o necesario para vivir a familia e, se fose pequena a produción de hortalizas e das árbores froiteiras, Luís tamén ten pitas e porcos, é decir, a autosuficiencia levada á práctica con todas as consecuencias.

Cando tratei a Luís, decateime da filosofía vital deste home singular: vive nunha zona rural e practicamente ten hoxe a mesma vida que tivo de rapaz e de mozo na súa Galicia natal. Para el a emigración non supuxo un cambio radical nin na súa actividade laboral nin na súa forma de vida. A primeira vista pareceume un antigo campesiño galego que continuaba a selo, aínda que traballando agora as terras caribeñas. Todo un exemplo que pode chegar a demostrar como un emigrante debe ser capaz de adaptarse ás novas circunstancias da súa vida, pero que esta adaptación non ten por que anular a identidade orixinal, que no caso de Luís non era outra que a dun campesiño fillo de labregos. Como se pode apreciar, unha vez máis a emigración é un amplísimo inventario de experiencias individuais que non poden caricaturizarse en figuras tan definidas como a do indiano ou a do emigrante galego fracasado; entre ambos os dous extremos vemos como aparece todo un amplísimo inventario de casos individuais que paga a pena coñecer e valorar.

Francisco Rey Balbís, o meu paisano

2010-10-13T11:01:00.004+02:00

Francisco Rey Balbís, tamén coñecido como «Moncho», naceu en San Cibrao, no concello de Cervo (Lugo), en 1917. Agora hai uns meses que morreu na Habana e foi precisamente na capital Cubana onde tiven a oportunidade de coñecelo en persoa, na súa propia casa e en presenza da súa compañeira, Isabel Álvarez, unha comunista asturiana que foi unha nena da Guerra española e estudara Enfermería na antiga Unión Soviética. Comentoume Francisco que Isabel foi para el unha excelente compañeira coa que compartiu experiencias vitais e ideais revolucionarios. Teño moi vivo o recordo desta muller que tivo a atención de dedicarme un libro seu onde narra a súa peripecia vital e o seu compromiso como comunista.

A conversa con Francisco resultou para min unha experiencia inesquecible e o descubrimento de que en pleno século XXI aínda subsisten homes íntegros que souberon ser fieis ao seu compromiso político e social ao longo de toda a súa vida. Este compromiso espertou nel dende moi novo, pois, con apenas 17 anos, xa pegaba carteis e daba mitins en distintas accións sindicais na súa terra natal. Pouco máis tarde participou tamén na Guerra Civil española, defendendo dende o primeiro momento a legalidade e os ideais republicanos. Foi este o punto de arranque dunha vida entregada aos ideais revolucionarios. Condenárono a morte durante a guerra por pasarse do bando rebelde ao bando republicano en Teruel. A sentenza foille conmutada por trinta anos de prisión que cumpriu no cárcere modelo da Coruña. Aínda que empezara militando nas filas anarquistas da FAI, xa na cadea, en 1941 ingesou no PCE e ao recuperar novamente a liberdade traballou activamente na organización de destacamentos guerrilleiros. Cando en 1951 o PCE abandona definitivamente a loita armada seguindo o mandato de Stalin, Francisco é enviado a Francia onde permanece ata 1964, ano no que decide marchar a Cuba. Na illa caribeña traballou como profesor de francés e colaborou activamente coa Revolución que acababa de ser instaurada. Curiosamente, nunca aceptou ingresar no Partido Comunista Cubano, xa que se sentía membro activo do PCE. Foi neses anos cando casou con Isabel e coa que militou como comunista ata a súa morte. O meu paisano «Moncho» morreu unha madrugada dun infarto, ao lado da súa muller e da súa filla, Lina. A súa morte foi honrada polas autoridades cubanas coma se se tratase da desaparición dun guerrilleiro cubano. Realmente «Moncho» debe ser lembrado como un revolucionario universal sen ter renunciado por iso ás súas raíces galegas e, sobre todo, republicanas; un home que chegou a renunciar á paga de pensionista español. Daquela conversa que mantiven con el quedou viva en min unha imaxe imborrable: mentres facía eu algunhas fotos da entrevista sacou dun armario unha bandeira republicana perfectamente conservada. Colleuna por un extremo e, ao tempo que lle pedía a Isabel que a collese polo outro, pediume que lle fixese unha fotografía. Todo un símbolo dunha fidelidade irrenunciable que seguía latexando no corazón dun home xa ancián, pero coas ideas absolutamente frescas.

E para acabar estas liñas permítome unha breve reflexión: hai que ter as ideas ben claras, a cabeza moi ben amoblada, para ser capaz de manter ao longo de toda unha vida uns principios revolucionarios que non puido ver materializados en Galicia, pero si na súa Cuba de acollida.

Domingo Regueiro, presidente de «Ferrol y su comarca»

2010-10-13T10:57:00.003+02:00

Paga a pena que nos deteñamos agora nunha das asociacións que subsisten no Centro Galego da Habana e que acaba de facer cen anos. Estoume a referir á asociación que leva o nome de «Ferrol y su comarca». Esta asociación viu a luz un xa afastado 1909, cando se reuniron emigrantes galegos procedentes dos concellos de Neda, Serantes, Narón, Valdoviño, San Sadurniño, Moeche e Ferrol. A xuntanza tivo como obxectivo fundar unha sociedade que fomentase e cito textualmente a acta constitucional: «Por todos los medios posibles la enseñanza, la constitución de sindicatos de labradores y las pequeñas industrias derivadas de la agricultura y de la ganadería y de todo lo demás que tienda al bienestar social y económico de la región y especialmente del pueblo y comarca ferrolana». Nacía así a primeira e a única asociación que ao longo da emigración galega en terras americanas leva o nome de Ferrol, unha asociación que facilitaría o desenvolvemento económico, social e cultural das terras ferrolás. Todo concibido e posto en práctica dende a afastada illa de Cuba e grazas exclusivamente ao esforzo duns emigrantes galegos que traballaban coas súas mans e que, ao mesmo tempo, seguían fieis ás súas orixes galegas.

Esta fidelidade, por certo, parece ser que non é correspondida por parte das actuais autoridades de Ferrol. O actual presidente desta sociedade, Domingo Regueiro, explicoume que a súa relación con estas autoridades segue limitándose hoxe a algunha visita dalgún mandatario ao que esperanzados lle explican as necesidades dos ferroláns que seguen vivindo en Cuba, tales como unha ambulancia para trasladar os socios maiores ou calquera outro tipo de necesidades. O alcalde, o presidente da Deputación ou calquera outro mandatario limítanse sempre a dicir boas palabras e comprométense diante deles en atender as peticións que lles fan nun futuro próximo, pero como me explica o octoxenario Regueiro: «Estes nunca cumpren. Pásalles o mesmo que a min, que hai moitos anos comía un bisté volta e volta e agora dou mil voltas e non encontro o bisté. Son uns malangas». ¡Que cousas ten a emigración galega! Cando Regueiro e os seus paisanos eran mozos, enviaban cartos a Galicia para que a familia puidese comer un bisté ou mercar roupa. Tamén mandaban diñeiro do seu salario para que aquí construísen escolas. Hoxe a necesidade está alá, no outro lado do Atlántico, e padécena aqueles mozos que hoxe son anciáns necesitados e que non reciben por agora nada semellante ao que eles deron no seu día.

Os floristas do Cemiterio

2010-10-13T10:52:00.003+02:00

O monopolio dos galegos no Cemiterio de Colón non acababa nos muros que arrodeaban o camposanto. As avenidas que desembocan na entrada principal do cemiterio estaban cheas de tendas de flores e tamén, na súa maioría, eran propiedade de galegos, máis concretamente, de galegos de Carnota. Comentoume isto o meu guía, Armando, un fillo de galegos que naceu diante mesmo do cemiterio e, polo tanto, gran coñecedor do mundo que o arrodeaba. Presentoume un dos grandes empresarios daquelas florerías: Ramón Goyanes Díaz, un paisano que ten hoxe 102 anos, natural de Carnota, e que emigrou para A Habana cando tiña 17 anos. Seu pai tiña leiras fóra da Habana nas que cultivaba flores, pero Ramón di que el empezou de cero e chegou a ser propietario de varias tendas de venda de flores. Tamén me dixo que tivo dúas leiras nas que producía as flores que logo vendía só nas súas tendas. Este home, que con tanta idade conserva unha mente lúcida, posuíu unha frota de sete camións e neles transportaba as flores dende a leira de San Antonio de los Baños ata A Habana. O cadro de persoal da súa empresa chegou a ter máis de setenta traballadores. Hoxe vive nun modesto apartamento, pero no seu día todo aquel edificio de vinte e seis pisos e outros dous máis foran seus porque tamén se dedicaba ao mundo inmobiliario. Todo ese importante patrimonio foille requisado coa chegada da Revolución. Cando lle preguntei polo espolio do seu patrimonio, di que prefire non falar do tema, que as cousas ocorreron así e que non paga a pena pensar nelas nin darlle voltas ao asunto. Cómpre dicir que vive dunha pensión equivalente a quince euros, pero di que está ben grazas á xenerosidade dos sobriños que ten en Galicia. O señor Ramón é un home culto que traballou moito, viaxou por medio mundo e visitou case todos os anos Galicia. No momento da despedida díxome: «Cando me envían algo de Galicia, sempre chegan algúns exemplares do xornal La Voz de Galicia. É unha forma de estar en contacto coa realidade da terra na que nacín».

O Cemiterio de Colón e Alfonso Pazos Piñeiro

2010-10-13T10:37:00.007+02:00

E falando do Cemiterio de Colón onde repousan quen sabe cantos, pero moitos paisanos que un día cruzaron o Atlántico coa intención de facerse ricos e regresar despois ás súas aldeas. Pero o destino de cada un fixo que non volvesen nin de mortos. E se neste cemiterio foi importante a persoa que un día o proxectou, Loira Cardoso, tamén é de xustiza lembrar que existiron grupos de galegos que pasaron a súa emigración na Habana e que non montaron un hotel nin fixeron carbón nin sequera traballaron nunha industria, senón que ocuparon a súa vida laboral no Cemiterio de Colón. Un destes casos é o de Alfonso Pazos Piñeiro, un xubilado que se encarga de coidar e manter as bóvedas —que é como eles lles chaman aos panteóns—. Naceu o 19 de marzo de 1928 na aldea de Moimenta, parroquia de Arnois, concello da Estrada, provincia de Pontevedra. Este persoeiro emigrou para Cuba cando só tiña 18 anos porque foi reclamado polo seu pai que xa levaba anos vivindo na Habana. Di o señor Pazos: «Empecei traballando nun restaurante, pero aos quince días deixei aquel traballo porque foi naquel traballo onde vin negros por primeira vez e tívenlles medo porque se metían comigo porque falaba mal o castelán. Díxenlle a meu pai que me levase con el a traballar no cemiterio, porque era alí onde facían de construtores de panteóns meu pai xunto con dous irmáns e un tío». Alfonso entrou no grupo que facían só de xardineiros e, dos 170 que eran, 70 procedían de Galicia. Conta Alfonso que os galegos se levaban ben porque case todos eran familiares, uns traídos polos outros. A maioría deles eran autónomos e chegaron a fundar o «Club de xardineiros galegos do Cemiterio de Colón». Eran tantos os galegos que traballaban neste lugar que fixeron un sindicato. Dispoñían dun local fóra no que se xuntaban e alí trataban de solucionar os seus problemas e, tamén, en ocasións facían as súas festas. Alfonso, ademais dos construtores dos panteóns e dos xardineiros, coñeceu un grupo de galegos que se encargaban de facer as rúas do cemiterio a base de empedrado compactado cun cilindro tirado por eles mesmos. Estas brigadas de galegos tiñan unhas naves dentro do cemiterio nas que gardaban a ferramenta, pero nas que tamén durmían e facían a comida. Seica eran verdadeiros escravos, xa que, ademais da xornada laboral obrigatoria, tiñan que seguir traballando durante horas e horas que se facían interminables.

Alfonso, co paso dos anos, fíxose garda do cemiterio. Traballaba un mes de noite e outro de día: «Nunca lles tiven medo aos mortos porque nos catorce anos que traballei de noite nunca vin un morto que se erguese».

Contoume que, co triunfo da Revolución, chegou a ser apoderado no Centro Galego porque gañara por vez primeira as eleccións o seu grupo.

O Centro Galego da Habana

2010-09-29T11:22:00.017+02:00

Estamos moi acostumados, talvez demasiado, a recoñecer e a enxalzar as xestas individuais da emigración galega. Habituámonos a asociar «emigración» con «individualismo», como se a emigración galega fose tan só a superación de retos por parte de individuos illados. Por exemplo, a figura do indiano sería un exemplo claro dese triunfo individual. Pero a realidade da nosa emigración encárgase de desmentir en boa medida este tópico. Daquela, cómpre dicir que a historia dos grandes centros galegos que se instalaron e funcionaron en América Latina, sobre todo en Buenos Aires e na Habana, forma parte desta realidade. Paga a pena volver a ollada ás orixes do Centro Galego da Habana para que nos decatemos de que tamén a emigración galega acadou logros colectivos e solidarios. O día 23 de novembro de 1879, no Teatro Tacón, fundouse o Centro Galego baixo o nome de Sociedade de Instrución e Recreo. Un dos membros que presidía a reunión, o doutor Serafín Sabucedo, pronunciou as seguintes palabras: «Todo, todo lo podemos conseguir nosostros solos, puesto que no nos falta ningún elemento: solo la asociación, la unión, la honradez proverbial, unidas a la actividad y al trabajo serán capaces de traernos felicidad y bienandanza».

Estas palabras non teñen desperdicio, xa que son un fiel reflexo dos sentimentos que albergaban os milleiros de galegos que estaban instalados na que era daquela unha colonia española. As palabras «asociación», «unión», «actividade» e «traballo» definen exactamente o espírito da emigración galega, xa que esta apostaba pola solidariedade, e este sentimento estaba por riba do triunfo individual. Hoxe en día, xa no século XXI, cústanos entender como aqueles compatriotas foron capaces de construír un edificio que durante moitas décadas foi o máis emblemático da capital cubana, situado no Parque Central en fronte do actual Capitolio. Pero non é só o feito material desta construción o que hoxe segue a sorprendernos gratamente, senón, sobre todo, as actividades que acolleu este Centro e a súa visión asociativa para conseguir englobar no seu seo un bo número doutras pequenas asociacións galegas. Todo isto vén demostrar que foi real a vontade asociativa e solidaria dos galegos que contribuíron economicamente e coa súa colaboración persoal para que se fixese realidade unha entidade que, sen esaxerar, podemos cualificar hoxe como a máis importante da historia da emigración galega. Non é difícil imaxinar o que foi a vida en activo deste Centro antes e despois da dominación española a partir da lectura do artigo primeiro dos Estatutos de 1885: «Este instituto tiene por objeto fomentar la unión de todos los oriundos de Galicia en Cuba, proporcionándoles a la vez instrucción, honesto recreo y asistencia médica en caso de enfermedad». Coma quen non quere a cousa, este enunciado recolle os tres piares básicos que poden garantir unha vida digna, tamén na emigración: a cultura e a preparación profesional, o lecer e o coidado da saúde. Todo isto inspirou a fundación e a traxectoria deste Centro emblemático para tantos milleiros de galegos que recibiron a súa solidariedade na nova vida que emprendían como emigrantes. Hoxe falamos moito do estado do benestar e das súas prestacións aos cidadáns, pero non podemos esquecer que hai xa máis dun século que estas necesidades básicas para o benestar humano foron proporcionadas aos nosos emigrantes non por entidades estatais, senón pola iniciativa da sociedade civil, dos propios emigrantes galegos. É ben sabido por todos que o grao de analfabetismo da poboación galega foi moi elevado ata mediados do século XX; pois ben, este analfabetismo sería aínda moito máis elevado no último cuarto do século XIX. É esta circunstancia a que nos axuda a valorar aínda máis o gran labor asistencial que prestou este Centro Galego ás distintas xeracións de emigrantes que sucesivamente se instalaron na Illa caribeña.

Equivocariámonos, así e todo, se entendésemos que a posta en marcha e o funcionamento desta entidade foi un feito illado e reducido ás catro paredes dese edificio da Habana. O mesmo espírito solidario e a mesma preocupación pola formación do pobo galego volveu cruzar o charco. Esta vez fíxoo con destino a Galicia e en forma de múltiples axudas de todo tipo a unha poboación galega que padecía a miseria e sufría a falta de atención por parte tanto das autoridades galegas coma españolas. Estas axudas en principio dirixíronse cara aos propios familiares dos galegos emigrados en Cuba, ben en forma de diñeiro, ben en forma de axudas materiais como podían ser tecidos ou roupa. Pero o espírito solidario non se detivo neste chanzo e a mesma solidariedade colectiva que inspirara a creación do Centro Galego da Habana tivo unha proxección na Galicia territorial en forma de escolas cuxa construción foi financiada integramente polas cotas dos galegos instalados en Cuba. Desgraciadamente, a maior parte destas escolas edificadas en núcleos rurais están hoxe abandonadas e nelas non figura nin sequera unha simple placa de recoñecemento aos que coa súa achega económica fixeron que se construísen dende a emigración. A súa construción foi inspirada por ese mesmo espírito que levou a organizar actividades culturais en Cuba e, sobre todo, por unha visión de futuro absolutamente lóxica: con estas escolas pretendíase que os cativos que no seu día serían «carne de emigración» saísen cunha mínima formación que lles permitiría iniciar con máis dignidade a súa nova vida de emigrantes.

Esta visión de abandono e esquecemento das escolas rurais construídas grazas ao esforzo económico dos nosos emigrantes podemos trasladala tamén ao estado actual, en 2010, do edificio do Centro Galego da Habana. Un estado que resulta incomprensible porque está presidido polo abandono parcial. En primeiro lugar, non se entende a actitude de Fidel Castro que, no seu día, como avogado, colaborou directamente como secretario dalgunha das entidades galegas que tiñan a súa sede no Centro e que posteriormente incautou o grande edificio permitindo tan só que seguisen funcionando esas corenta e oito pequenas entidades e un espazo para desenvolver as actividades do propio Centro. Certamente, Cuba ignorou dalgunha maneira a importancia social do Centro na súa longa traxectoria e hai que dicir que tampouco dende a Galicia da época democrática se fixeron os esforzos necesarios por recuperar parte da antiga vitalidade social dese Centro que hoxe subsiste unicamente grazas á entrega duns galegos que seguen prestando os seus servizos nesas pequenas entidades que contan tan só cun pequeno armario cada unha delas, pero sobre todo, en cada caso, cunha xunta directiva que se esforza por manter un panteón para os seus asociados, fieis por seguir esa tradición tan autenticamente galega de respectar a memoria e o recinto dos mortos.

E xa que falamos de mortos, paga a pena que comentemos algúns aspectos que axudan a coñecer mellor o Centro Galego de hoxe. É certo que, como tal entidade, entrou en decadencia no momento mesmo en que triunfou a Revolución castrista. A incautación por parte do Estado marcou un antes e un despois na historia do Centro. Coincidiu este proceso coa práctica desaparición do fluxo migratorio dende Galicia a Cuba. É máis, produciuse unha emigración á inversa, pois moitos galegos que estaban instalados na illa emprenderon unha segunda emigración sobre todo cara a Miami. O resultado de todo isto é que as actividades do Centro quedaron paralizadas e só a atinada intervención do que foi presidente da Xunta de Galicia, Manuel Fraga, logrou no seu día recuperar para os galegos da Habana un espazo no que aínda hoxe celebran varias actividades. O feito resulta curioso porque ata hoxe se conservaron en activo tres ou catro cuartos que albergan unha serie de pequenos armarios que corresponden cada un deles a sociedades representativas de corenta e oito localidades galegas tales como «Ferrol y su comarca», etc. e que ninguén pense que se trata de simples reliquias do pasado. Todo o contrario, pois estes armarios son depositarios dos libros de actas dos socios tanto dos vivos coma dos mortos que están enterrados no panteón de cada unha destas sociedades. Trátase, polo tanto, dun verdadeiro arquivo activo no que se seguen rexistrando os movementos de altas e baixas correspondentes aos socios, así como o pagamento de cotas para financiar no seu día o enterro. Que ninguén pense que esta participación dos socios é cousa de catro gatos, xa que algún destes armarios rexistra a participación duns 8.000 socios vivos; certamente, moitos deles non son xa aqueles emigrantes galegos, senón os seus fillos ou os seus netos ou mesmo cubanos que se fan socios destas pequenas sociedades para poder ser enterrados nos seus panteóns.

O tema resulta curioso e importante porque o novo réxime puido incautarse do edificio do Centro, desa impoñente construción que aínda hoxe en día é un dos símbolos máis característicos do centro da capital cubana ata o punto de que, xunto co Capitolio, é un dos edificios máis fotografados polos turistas que visitan a zona. Do que non se incautou o réxime foi das actividades destas pequenas entidades que seguiron funcionando e enterrando os seus mortos noutros edificios da súa propiedade no Cemiterio de Colón. Cada unha destas entidades mantén hoxe a súa propia xunta directiva e o conxunto destas xuntas forma unha federación de Entidades Galegas. Certamente, o tema principal que xustifica hoxe a continuidade da súa actividade é o tema da morte e aquí imponse unha reflexión tinguida de humor negro: é coma se o castrismo consentise a continuidade destas entidades precisamente porque se dedican máis á morte que á vida, toda unha metáfora do que foi e do que é a enorme peripecia da emigración galega alá onde se instala.

Tiven a oportunidade de conversar moitas veces con paisanos, socios ou directivos destas entidades e, cando lles preguntei sobre a importancia que lle concedían ao feito da morte e do repouso eterno no cemiterio, sempre recibín a mesma resposta tanto en Cuba coma en Buenos Aires, Montevideo ou en calquera outra capital latinoamericana: «Se estivemos xuntos mentres fomos vivos, por que non imos seguir xuntos unha vez mortos».

Esta sinxela e clara explicación é a que xustifica a presenza deses sorprendentes mausoleos colectivos que albergan os restos de miles de emigrantes galegos. Estes mausoleos deben entenderse, polo tanto, como auténticos «pobos de mortos», que se encargan de lembrar no presente e no futuro o que foi a emigración galega. Son verdadeiros recordatorios en pedra e cemento. No caso concreto do Cemiterio de Colón na Habana, un dos maiores do mundo e dos de maior riqueza artística en escultura funeraria, dáse ademais unha dobre coincidencia: á abundancia de mausoleos colectivos e tamén de luxosos panteóns individuais hai que engadir o feito de que ese cemiterio no seu conxunto foi proxectado precisamente por un arquitecto galego nado en Ferrol e morto na Habana con tan só 36 anos, Calixto Loira Cardoso. Polo tanto, a presenza galega na Illa de Cuba produciuse non só na vida cotiá en forma de tendas, oficios, pequenos negocios ou na participación no arranque e desenvolvemento da Revolución Castrista, senón tamén na administración da vida eterna.

(Pódense ver máis fotografías relacionadas co Centro Galego da Habana no epígrafe especial no bloque das Ligazóns de interese na parte dereita)

Na morte de Saramago

2010-06-22T18:53:00.008+02:00

Agardo intencionadamente que afrouxen todos os merecidos eloxios que se verteron nos medios de comunicación con motivo da morte do escritor José Saramago para facer esta recensión como homenaxe ao escritor admirado e do que fun editor en español de tres dos seus libros: In nomine Dei, Las maletas del viajero e De este Mundo y del Otro. Lin parte da obra de Saramago antes de que fose coñecido en España e máis tarde recoñecido co Premio Nobel de Literatura. A min interesoume a súa obra porque me reafirmaba na idea de que existe unha moi importante literatura portuguesa. Co meu amigo Basilio Losada, que sería o tradutor do portugués ao español das tres obras que publiquei, sempre falei de Eça de Queirós, de Fernando Pessoa... escritores xa consagrados e ben coñecidos na Península Ibérica, pero preguntabámonos por que o escritor portugués, que como dixo hai pouco Carlos Fuentes «nunca escribió un mal libro», non era máis coñecido en España.

Deste escritor e amigo interesoume por aquelas datas a súa biografía: nado en novembro de 1922 en Azinhaga, unha pequena aldea portuguesa que está a 120 km de Lisboa, fillo duns labradores sen terras e neto dun avó analfabeto. Nisto coincidimos porque os meus pais e avós tamén eran analfabetos, pero si tiñan terras nas que eu traballei ata os 17 anos, momento no que decidín emigrar porque, do mesmo xeito que lle pasou a Saramago, tamén os meus pais decidiron que deixase a escola na capital porque non tiñan cartos para pagar os meus estudos. Saramago, certamente, coñeceu os desgustos da emigración porque sendo neno os seus pais emigraron a Arxentina e logo foron para Lisboa, onde el traballou en varios oficios antes de vivir do de escritor. A miseria, o mundo rural, a aldea e as súas xentes imprimen carácter e por iso Saramago sempre volveu a ese recuncho onde nacera. Esas orixes tamén marcarían o seu carácter e a tendencia política. Afiliouse ao Partido Comunista portugués cando por aqueles tempos traballaba no Diario de Lisboa, sumándose en 1974 á Revolución dos Caraveis. Ao tempo ía publicando, pero foi en 1980 cando publicou o seu primeiro éxito Levantado do chão, un traballo fortemente implicado no tema social dos traballadores; logo virían os demais éxitos en cadea, tanto antes coma despois de recibir o Premio Nobel de Literatura: Memorial do convento, In nomine Dei, O Evangelho segundo Jesus Cristo, Las maletas del viajero, Deste mundo e do outro, O ano da morte de Ricardo Reis, Ensaio sobre a Cegueira, etc.

Cando conseguiu o Premio Nobel de Literatura no ano 1998, a diferenza doutros escritores que, cando acadan este Premio, acaban a súa carreira literaria, Saramago seguiu escribindo ata o último momento. Foi un home comprometido que mantivo a súa ética ata o final.

É este oficio de editor o que che proporciona o gozo de ter coñecido homes como José Saramago e non só por ter a posibilidade de ser o editor de tres das súas obras, obras polas que apostei antes de que fose o seu autor Premio Nobel, o que evidentemente serviu para que o público se achegase e lese a súa obra. Pero para min foi unha gran satisfacción poder coñecer o home despois de ler os seus libros. Din que detrás dun grande home hai sempre unha muller e podo afirmar que ao lado deste home durante máis de vinte anos estivo Pilar del Río, a quen lle envío o meu máis fondo pesar ao tempo que saúdo a José Saramago porque, aínda que non podemos escoitalo en directo, el continuará a falarnos a través de calquera dos seus libros.

A TRABE DE OURO. Publicación Galega de Pensamento Crítico (1990-2009)

2010-02-08T11:06:00.009+01:00

En marzo de 1990 apareceu o primeiro número da revista A TRABE DE OURO. Publicación Galega de Pensamento Crítico so a dirección de Xosé Luís Méndez Ferrín. A revista fixo xa vinte anos e leva oitenta números publicados.

A finais dos anos oitenta, o amigo e profesor Xosé Manuel Salgado presentoume a X. L. Méndez Ferrín en Quintela, a miña aldea natal. Falamos dun proxecto que eu tiña na cabeza e puiden comprobar como esta personalidade única da cultura galega non só se implicaba el, senón que me ofreceu, para a miña sorpresa, a colaboración dun equipo completo de persoas dedicadas á cultura que estaban dispostas a traballar para que este proxecto fose unha realidade. Así, na primavera de outono de 1989, Méndez Ferrín xuntou na sede da Fundación Sotelo Blanco un grupo de xente moi diversa para falar da posibilidade de facer unha revista de periodicidade trimestral. Nacía así A Trabe de Ouro. Publicación Galega de Pensamento Crítico.

O deseño da revista, sobrio e elegante, fíxoo o desaparecido Francisco Mantecón. Cómpre lembrar aquí unhas liñas do editorial do número 64, asinado polo co-secretario da revista, Francisco Fernández Rei, cando A Trabe fixo 16 anos:

«O mascarón de proa da Trabe, revista apartidaria, nacionalista e de esquerdas, é o texto “Estamos abertos a todos e a todo; teimamos que nada do noso tempo e terra nos sexa alleo”, tirado de Galiza, folla poética que Cunqueiro editou en Mondoñedo o 25 de xullo de 1930 e que contiña poemas seus e de Manuel Antonio, Amado Carballo, Bouza Brey, Blanco Amor e outros poetas galegos».

Os centos de traballos e colaboracións que apareceron n’A Trabe son hoxe en día unha referencia para a configuración da cultura do noso país. Lembro que alguén dixo que non chegariamos a publicar máis alá de tres números e xa levamos oitenta. Actualmente, a revista está máis viva que nunca e, fundamentalmente, conserva o seu espírito inicial e o magnífico equipo dirixido por X. L. Méndez Ferrín que compón o Consello de Redacción: Rosa López e Francisco Fernández Rei (na Secretaría de Redacción); Miguel A. Seixas, Francisco Sampedro, Antón Figueroa, Marcial Gondar Portasany, Xavier Vence, Margarita Ledo Andión, Paco Martín, Darío Xohán Cabana, X. M. García Crego, Manuel Outeiriño, X. M. Salgado, X. Antón L. Dobao, J. Viale Moutinho e Carlos García Martínez. Todos eles pensadores, profesores ou escritores de primeira orde. Podo dicir sen equivocarme que este é o grupo intelectual máis importante da cultura galega dos últimos vinte anos. Síntome moi orgulloso de ser o editor d’A Trabe de Ouro, unha revista que é o buque insignia dun amplo proxecto editorial que comezou en 1980.

O sábado, 30 de xaneiro de 2010, reuniuse o Consello de Redacción para preparar o número oitenta e un, o primeiro tomo do ano vinte e un que sairá na primavera. A revista, polo tanto, goza de boa saúde, e como escribín no libro A semente da nación soñada:

«Quédanos un longo camiño por percorrer. Un camiño que realmente non debe concluír nunca se queremos seguir sendo fieis ao impulso inicial que nos levou a emprender a publicación d’A Trabe de Ouro. Non nos falta ilusión, porque a temos, e empeño, porque todos achegamos o noso traballo na mesma dirección, para continuar a travesía nesta nao que ten o leme ben firme e que dirixe a bo porto e dun xeito certeiro desde aquel ano 1990 Xosé Luís Méndez Ferrín».

Balseiros á galega

2010-01-03T19:43:00.009+01:00

Os galegos espallados por todo o mundo tiveron ao longo da historia a oportunidade de ser coprotagonistas de moitos e importantes acontecementos. Aínda que sempre se dixo que viaxar é a mellor maneira de adquirir experiencias e coñecementos, a emigración foi unha forma, aínda que forzosa, de coñecer o mundo e de impregnarse doutras culturas. Certamente, hai máis de tres séculos que moitos paisanos decidiron deixar a súa terra e os seus seres queridos, o que permitiu que a pegada de Galicia puidese estar hoxe presente en moitos territorios. Guerras, golpes de Estado, revolucións, catástrofes naturais foron algúns dos escenarios nos que os nosos emmigrantes se viron envoltos voluntaria ou involuntariamente.

Pero non nos remontemos tanto no tempo e quedemos simplemente no século XX. Só algúns exemplos demostran este coprotagonismo galego. Por exemplo, na construción do faraónico Canal de Panamá traballaron moitos galegos atraídos por uns salarios elevados, pero alí deixaron a pel en xornadas fatigosas e nunhas condicións de traballo de auténtica escravitude. Anos máis tarde pode tamén detectarse a pegada galega nos acontecementos da Revolución Cubana e na súa posterior consolidación. Xa escribimos un texto sobre este feito no libro A voz do emigrante, onde aparecen entrevistas con moitos galegos que fuxiron da miseria das súas aldeas natais e acabaron instalados, nalgúns casos, en terras cubanas. Aquí participaron activamente no alzamento castrista, non só como militantes e loitadores de base, senón tamén como ideólogos da Revolución. Os nomes de Pedro Trigo, Julio Trigo ou tamén os irmáns Díaz ilustran esta participación activa dos emigrantes galegos en Cuba, sen esquecer, por suposto, aqueles cubanos descendentes de galegos que foron protagonistas principais da Revolución; é o caso, sen ir máis lonxe, do propio Fidel Castro e do seu irmán Raúl.

Pero xa dixemos que os galegos polo mundo tiveron que pasalas de todas as cores. Xunto á cor verde oliva da Revolución aparece outra cor, a azul da costa cubana e das súas augas entre a Illa de Cuba e Miami. Tamén sobre este fondo azul volvemos atopar galegos, pero esta vez non na súa condición de loitadores revolucionarios, senón na súa condición de homes que foxen da Revolución. Neste caso, o papel que desenvolveron estes emigrantes ten relación coa figura dos posteriores balseiros que tantos ríos de tinta fixeron correr no xornalismo mundial. O perfil destes pioneiros da balsa con acento galego estivo representado por Manuel Álvarez López. Este home de Torbeo chegara a Cuba para traballar nun hotel que era propiedade dun tío seu, pero ao pouco tempo triunfa a Revolución castrista e o hotel confiscouno o novo réxime político. Entón Manuel, que escapara xa dos horrores da Guerra Civil española, atópase metido no lerio dos primeiros tempos da Revolución cubana. Non o pensa dúas veces e decide abandonar a Illa a calquera prezo para instalarse nunha terra de liberdade e comezar de novo. Non foi fácil a fuxida de Cuba, xa que estivo chea de peripecias e dalgún que outro acto de piratería para poder subsistir. En efecto, Manuel e outros cinco mariñeiros cubanos descendentes de españois planearon coller pola forza a súa antiga embarcación de pesca que lles confiscara o réxime comunista. Dous deles, que eran amigos dos que tripulaban a lancha, subiron a ela aparentando que estaban bébedos. Unha vez que estiveron dentro, sacaron dous revólveres, botaron fóra os comunistas, subiron os outros catro e fuxiron. Finalmente, estes seis homes lograron pisar terra norteamericana. Así foi como Manuel e os seus compañeiros deixaban atrás o que para eles principiaba a ser un inferno. Pero a viaxe de Manuel Álvarez non ía finalizar en Miami, pois o seu desexo era poder chegar a Nova York, a gran capital do mundo. El logrouno e foi nesta grande urbe onde empezou unha nova vida, esta vez xa respirando aires de liberdade. Traballou en Nova York, en Venezuela e logo na Florida. Nos seus primeiros tempos da súa nova andaina como emigrante colaborou coa contrarrevolución cubana, pero logo decidiu desmarcarse do movemento porque pensaba que iso era competencia dos propios cubanos e non dun emigrante galego. Outra cousa que tivo clara Manuel foi a valoración que fixo do espolio do que fora vítima o seu tío, que da noite á mañá se viu despoxado do hotel da súa propiedade, o que provocou a decisión irrevogable de Manuel de abandonar a illa «revolucionaria» para sempre. Podemos dicir que a historia deste emigrante galego foi por partida dobre: ao longo da maior parte da súa vida, Cuba representou para el tan só unha parada intermedia no longo camiño dunha emigración que o levou finalmente a Norteamérica, onde puido ser feliz e gañar cartos.

Os emigrantes galegos que emprenderon o penoso camiño da emigración saíron desta terra xa como homes curtidos nos traballos do mar ou do campo cando aínda eran uns mozos. Isto fortaleceunos á hora a afrontar as dificultades da vida emigrante. En Cuba, por exemplo, traballaron onde puideron. Moitos fixeron carbón nas montañas, que logo transportaban e vendían na cidade da Habana; outros percorreron as rúas de calquera cidade tirando da roda de afiar ou traballaron nas explotacións agrarias, sen esquecer, naturalmente, o papel que algúns xogaron tanto no lado da Revolución cubana coma no lado contrarevolucionario. E, como diciamos ao comenzo, a emigración galega deu moito xogo por todo o mundo e aínda continúa a dalo. Un reto queda pendente: o recoñecemento de que os emigrantes poidan votar en urna e non enviando o voto por correo como se se tratase dunha postal turística...

O ocaso da pesca tradicional

2009-12-15T12:36:00.032+01:00

Ao longo dos últimos anos falouse moito en Galicia do abandono das nosas aldeas e da descapitalización humana das nosas terras. Certamente, a emigración causou dende sempre gravísimos estragos na nosa Galicia, especialmente nas terras do interior. Pero non son estes os únicos danos que padeceu o país. Se deixamos atrás os campos e botamos unha ollada ao litoral galego, atoparémonos tamén con sinais que nos indican que algo está a piques de desaparecer. Estoume a referir a unha determinada forma de desenvolver as actividades pesqueiras e, en definitiva, a un determinado xeito de entender a vida. A pesca tradicional galega levárona a cabo os mariñeiros nunhas embarcacións, a dorna ou a gamela, que deron personalidade ás vilas costeiras. A dorna é, polo tanto, todo un símbolo do que foi a vida mariñeira nas nosas costas. Dende o proceso de fabricación artesanal, nas carpinterías de ribeira, ata a súa presenza física no mar, a dorna e a gamela foron verdadeiramente un importante sinal de identidade dun mundo que en poucos anos se transformou profundamente.

Pero nin a dorna nin a gamela se poderían entender sen o elemento humano, sen a presenza duns mariñeiros que as utilizaron para a pesca e que chegaron a estimalas como unha parte fundamental das súas vidas. A pesar da dureza da actividade pesqueira e dos perigos do mar, estes «homes de ferro» sentíronse sempre intimamente ligados ás súas embarcacións humildes e imprescindibles, e grazas a elas lograron unha supervivencia que, dun xeito diferente ao que ocorreu nas nosas aldeas, chegou case ata os nosos días. Pero na actualidade debemos falar xa en pasado deste universo antropolóxico que presenta hoxe aspectos moi distintos aos da tradición. Afortunadamente, hoxe a actividade da pesca podemos dicir que se realiza cun menor sacrificio e, tamén, cun maior proveito, pois a técnica conseguiu metas que estaban vedadas á capacidade manual dos vellos homes do mar. Pero hoxe en día, por desgraza, estes homes podemos dicir que están no dique seco, xa que viven dos recordos das tarefas realizadas e que forman parte da historia; non só da historia da actividade pesqueira, senón tamén, e de forma moi importante, da historia do que é o uso e a conservación dese patrimonio fundamental que representa a nosa lingua. As longas xornadas a bordo das dornas foron hoxe substituídas por longas e sosegadas parolas na praza, na Casa do Mar ou en calquera taberna da vila. Afortunadamente, podo dicir que manteño vivos todos os recordos das miñas visitas a esta Galicia mariñeira. Un día fun ao Grove e tiven o meu primeiro contacto cos mariñeiros que estaban a falar nun pequeno bar situado diante da Casa do Concello. Tratábase dun grupo de media ducia de homes, de idade xa avanzada, que tiñan marcados nos seus rostros os sinais dunhas vidas curtidas polas brisas mariñas e polos esforzos dos traballos a bordo das dornas. Tiven entón ocasión de escoitar as súas conversas, centradas sobre todo naquilo que facía referencia ao mar e á súa xente. Falaban con intensidade do bo e do malo que houbera nas súas vidas, dos perigos do mar, da abundancia da pesca, da súa habilidade para localizar os bancos de peixes que ano tras ano garantían a subsistencia das súas familias, de como eran capaces de burlar os controis administrativos en épocas de veda... Falaban incluso das súas picarescas á hora de descubrir un lugar onde había pesca. Loxicamente, este dato sempre se ocultaba para que non o soubesen os compañeiros doutras embarcacións. De todo isto fun testemuña. Pero non só se daban os faladoiros nos bares ou nas tabernas, senón que tamén se producían noutros escenarios do Grove. Así, no local do Banco Gallego, dirixido polo meu amigo Chesqui, que pola súa amabilidade e polo seu galeguismo era un compañeiro máis de conversas entre estes mariñeiros, na barbería e, sobre todo, no bar Herlogón, presidido por un gran mural pintado por Xosé Ventura. Este home de ferro, que durante moitos anos foi capaz de compaxinar o seu traballo no mar coa súa dedicación á pintura, fai gala agora da súa cultura e das súas afeccións artísticas, deixando a pesca como un recordo da súa vida. Todo este mundo representa unha tradición que non podía desaparecer no aire, por iso, polo contacto directo que mantiven durante moitos anos con estes amigos, pensei que era importante deixar fixados en papel impreso os coñecementos, as vivencias e os saberes comunicados de primeira man a xeito de entrevistas. Foi así como tomou corpo o proxecto do libro XENTES DO MAR DO GROVE. O texto da obra compleméntase coas fermosas fotografías realizadas por Xurxo Lobato e que lle axudarán ao lector a mergullarse neste mundo do que eu, un home nado nas terras do interior de Galicia, tiven o privilexio de coñecer de primeira man e de palabra. Quero salientar aquí o excelente Limiar escrito polo profesor e académico Francisco Fernández Rei, que nos achega ao mundo da emblemática embarcación do mar da Arousa, a dorna.
Este libro, Xentes do mar do Grove, representa para min unha sincera e emocionada homenaxe a estes homes do mar e, ao mesmo tempo, significa unha vontade de deixar constancia deste mundo, para que as novas xeracións poidan coñecer polo menos como foron as vidas destes galegos que, a pesar de todas as dificultades, fixeron das súas artesanais embarcacións e do mar o seu segundo fogar. Hoxe, que tanto se fala da necesidade da recuperación da memoria histórica, tamén ten sentido este intento de recuperar a memoria destes auténticos heroes anónimos que, aínda que estiveron en activo ata hai pouco tempo, forman hoxe parte xa dun pasado que debemos coñecer para entender mellor unha parte importante da nosa Galicia, neste caso a Galicia da pesca, a Galicia do mar, a dos nosos mariñeiros.

Deseguido reproducimos do libro Xentes do Mar do Grove unha parte do Limiar, que escribiu o profesor e acádemico Francisco Fernández Rei, e do apartado «No porto», escrito polo autor da obra.

LIMIAR

A embarcación emblemática do mar da Arousa é a dorna, pero pouco se sabe da súa orixe. Na cantiga medieval «Non me posso pagar tanto» de Afonso X, onde o chamado rei Sabio manifesta o repudio pola guerra e o seu gusto polo mar, navegan dous barcos: un galeón, co que o rei-poeta querería fuxir, e un dormón co que lle gustaría andar a comerciar pola beiramar. Poida que este segundo termo sexa o helenismo dromon, co que os gregos designaban un navío de carga; pero tamén podería tratarse dun dornón, aumentativo de dorno ou dorna, embarcación pequena, tal como suxire Rodrigues Lapa.

1. Dornas, maseiras e gamelas

A voz prerromana dorna debeu significar concavidade nun terreo, e de aí diversos topónimos como Dorna en Cervantes e As Nogais ou Dornelas en Silleda, Vigo ou Mos. Logo pasaría a designar un tronco oco onde se lle botaba de comer ós porcos e a outros animais, o que moitos galegos chaman baño ou maseira; e despois a dorna sería calquera oquidade dun obxecto, cunha acepción semellante á de artesa, gamela ou arca de amasar pan ou ben de gardar cereais ou roupa, sempre rectangular.

Nun documento galego de Vilafranca do Bierzo, de finais do séc. XIII, aparece dorna para designar unha tinalla de pisar as uvas; pero na documentación do pontevedrés Arquivo do Gremio de Mareantes do séc. XVI hai dornas que se alugan para a pesca. No río Miño, entre Belesar e Tui, pero tamén no Sil, no Cabe e no Avia existiu o barco de dornas, que se usaba para pasar dunha beira á outra do río e, sobre todo, para pescar. Era unha especie de catamarán, formado por dous troncos de madeiras ocos (as dornas) entre os que ía unha plataforma de madeira.

En Asturias a voz duerna designa actualmente un recipiente para salgar carne, recoller sidra que pinga no lagar ou dar de comer ós porcos. Esa duerna vén sendo a maseira galega, nome co que en Vila Praia de Áncora e noutros portos da costa miñota de Portugal se coñece un tipo de barco co fondo chato, pero arqueado, derivación da ghamela da Guarda. Chámase así esa embarcación miñota porque «recorda a masseira ou gamela de amassar o pão (de milho)», como sinalou Ivone Baptista. A voz gamela, que en galego tamén debeu ser artesa para amasar pan ou para darlles de comer ós animais, acabou designando nas Rías Baixas e nas dúas beiras da foz do Miño —na Guarda e en Caminha— un barco que pode calar en pouca auga por carecer da quilla da dorna, aínda que ten unha sobrequilla ó longo do plan.

A dorna constrúese a «tingladillo», co que cada táboa se suxeita por fóra do bordo da de abaixo, polo que a súa estrutura lembra a do bote anguleiro do tramo final do Miño, que na beira galega do río chaman caiuco e na beira portuguesa carocho. A feitura deste barco e a da dorna lembra, á súa vez, a das embarcacións nórdicas, onde poida que teña a súa incerta orixe, a xulgar polas investigacións de Staffan Mörling, antropólogo sueco radicado no Morrazo, que é quen máis ten estudado a dorna e as posibles relacións cos barcos das Illas Feroe e de zonas escandinavas. Así e todo, no caso das embarcacións de dúas proas portuguesas, como o citado carocho, Luis Chaves considera que todas remontan a unha estirpe común, que parece ser mediterránea.

Sexa cal sexa a orixe da dorna do mar da Arousa —en Baiona e no Morrazo chámanlle cona— e a orixe dos caiucos e carochos do Miño, na Idade Media existe algunha representación deste tipo de construción nórdica, como a do tímpano do séc. XII da igrexa de Santiago de Cereixo, na Costa da Morte, onde o corpo do Apóstolo o transporta un barco de pedra con banzos en «tingladillo», tal como escribiu Mörling.

[...]

4. Teselas do mosaico da vida do mar do Grove

Na segunda parte do libro, Olegario Sotelo dálles a palabra a homes e mulleres do Grove que considera «depositarios dun testemuño fundamental para a conservación do noso patrimonio nacional, da nosa historia», xente pola que sente auténtica admiración e da que afirma estar convencido «de que practicamente nada do que me explicaron o atoparía en poeirentos libros de calquera biblioteca».

Son homes que desde a infancia andaron ó mar en dorna, pescaron con liña, escolleron marisco a flote, andaron á rapeta ou con outro aparello, e que coñecen a costa e as postas da ría da Arousa tan ben como a súa propia casa. Algún deles andou toda a vida a remos e manifesta que nunca puxo motor no seu barco. Son testemuñas aínda vivas dun mundo que desaparece con eles.

[....]

As moi diversas situacións contadas nas historias de vida que nos presenta Olegario Sotelo son teselas que conforman parte do rico e vistoso mosaico da vida da xente do mar do Grove. Son retrincos para un tratado do mar dos galegos, como diría Dionísio Pereira.

Asistimos á experiencia vital de quen ía vender vieiras a Vigo, en dorna, loitando coas marusías da Costa da Vela e con temporais na propia ría, coa vela rizada e tendo que estar a chicar auga dos salseiros. E tamén participamos da experiencia de quen tivo o seu bautizo de mar de neno escollendo ameixa nunha dorna e que anos despois foi mariñeiro do bacallau nas xélidas augas de Terranova, en mareas de varios meses; e logo, como tanta xente das ribeiras da Arousa, andou a navegar en mercantes holandeses, mentres outros o facían en barcos alemáns.

E cando en Rotterdam agardaba para embarcar ou ben cando estaba en terra e quería facer vida social e divertirse, adoitaba acudir ó Stella Maris, hotel católico e á vez salón de baile na fin de semana e tenda de roupa para a xente do mar que a necesitase. É o Talamares da xente do Grove e o Estalamares de xente de Cambados que andou en barcos holandeses. E despois de andar a navegar en Holanda, ese mariñeiro do Grove de novo volve a traballar na ría, largando nasas para o camarón e a nécora ou pescando robaliza e badexo con liña con cebo vivo, nun barquiño con motor.

Noutra historia de vida, un mariñeiro conta como andou de neno con modestas artes de arrastre, como a rapeta e o bou de vara, e que logo traballou co mediomundo, co que tanto xurelo se ten pescado, especialmente nas postas de Sálvora. A seguir andou con nasas á lagosta e á nécora; e, finalmente, traballou nun motor de pasaxe e mesmo se dedicou a alugar barcos para pesca deportiva, proba esta da diversificación económica no sector do mar que desde hai anos se dá na terra do Meco.

Nalgunha destas teselas, participamos da sensación de liberdade que dá estar no mar e do desexo de estar cerca del, cando un está en terra. Quen pasou a maior parte da súa vida no mar, sente a necesidade diaria de notar a súa presenza, de estar no peirao ollando o mar e falando das experiencias nese medio.

Olegario tamén lle dá voz a un dos bateeiros, eses mariñeiros-labradores que para os pescadores do Grove (e doutros portos da Arousa) nin son pescadores nin son mariñeiros, unicamente bateeiros que cultivan, fundamentalmente, mexilón e gozan dunha situación económica acomodada verbo de mariñeiros e rañeiros. A xente das bateas, que ve como ultimamente as continuas purgas do mar impiden a comercialización do mexilón, quéixase de que o goberno galego non teña en conta a voz dos mariñeiros e mexiloeiros, que teñen a súa experiencia para saber se o marisco ten toxina («botas uns mexillós nos lavadoiros do peirao e as gaivotas non os comen»).

A importancia da batea como parque flotante de mexilón (e tamén da ostra e vieira) é vital na economía do Grove, que ten na zona do Pombeiro, no costado de San Vicente, bateas das máis produtivas da ría, aínda que parece ser que as de Aguiño crían moito mellor o mexilón. Cando a comezos de decembro do 2002 o piche do Prestige estaba a punto de entrar na ría, a xente da Illa e do Grove, foi a primeira en enfrontarse a el na boca da ría, porque a economía de boa parte de mecos e carcamáns está neses parques de cultivo flotantes.

Tamén lle dá voz Olegario Sotelo a un carpinteiro de ribeira, Isidro Mariño, que fala da madeira e do traballo sinxelo e máxico co que se labran as 273 pezas dunha dorna, «unha carpintería de pobres, vencellada á xente do mar». Isidro participa activamente desde hai anos na recuperación da cultura e do patrimonio marítimo galego, construíndo dornas e outros barcos tradicionais como a lancha xeiteira Nova Marina, un dos mascaróns de proa da Federación Galega pola Cultura Marítima e Fluvial. Ademais, é un dos fundadores de Amigos da Dorna Meca, que organizou no Grove, en 1997, o III Encontro de Embarcacións Tradicionais de Galicia para difundir e socializar o patrimonio marítmo do que no 2006 non hai aínda unha catalogación. Isidro tamén fala de Intramar, empresa de turismo etnográfico e coñecemento mariño, da que é un dos promotores.

E finalmente, teñen a palabra cinco mulleres que, coa súas historias, completan o particular mosaico da vida do mar do Grove que nos presenta Olegario Sotelo. A dona do restaurante Dorna fala do seu pai, que pescaba polbo en dorna e que o comercializaba fóra do Grove; e fala do antigo proceso de secado do polbo e das maneiras de cocelo, preparalo e conservalo, á vez que comenta o nacemento da tan popular Festa do Marisco do Grove. E a través dunha exportadora de marisco asistimos á aparición dos primeiros viveiros cos que se podía manter viva a ameixa antes de vendela ou de mandala fóra de Galicia, e vemos como aparecen as primeiras bateas de mexilón do Grove.

Logo falan mulleres que pasaron unha vida ben escrava, como tantas outras deste costado do mar da Arousa e da litoral galego. Cando abría a veda en outubro, e ata ben entrado o inverno, xa desde noviñas andaban á seca para apañar cadelas, que é como no Grove sempre se lles chamou ás ameixas; e tamén para apañaren birbirichos, que naqueles tempos de fame os había a montes en Moreiras, e caramuxos e linqueiróns. Cando había peixe azul, particularmente no verán, traballaban nas fábricas de conserva, mesmo os domingos, ou ben facían de reghateiras, vendendo peixe e marisco da seca na praza ou polas portas das casas. E sen deixaren de ir apañar leña no monte ou traballaren nas veigas, e de noite faceren colares coas cunchas que tan xenerosamente o mar sempre trouxo ás praias do Grove e que se lles ofrecían ós turistas que acudían á Toxa.

Son historias de mulleres casadas con mariñeiros, que vivían angustiadas cando había temporal e os seus homes andaban no mar. Estas mulleres sempre fixeron de nai e de pai á vez, ben por quedaren viúvas moi novas, ben por andaren embarcados os seus homes ou estaren de día no mar. Como di unha delas, viúva: «Traballei de todo, nas bateas, na fábrica, na praia. Andei no barco coma un home moitas veces, todo para sacalas [as fillas] adiante».

[...]

Francisco Fernández Rei
Fefiñáns, xaneiro do 2006

NO PORTO

Para os nenos, e non só para os nenos da miña aldea ourensá, o mar era tan só unha palabra identificadora dun accidente xeográfico situado moi lonxe, aínda que a distancia real non pasara dos cento cincuenta quilómetros. Non importa, do mar falábase pouco e só en relación á emigración americana.

Así mesmo, nas aldeas do interior de Galicia apenas se coñecían os froitos do mar, e só viamos, como moito, sardiñas ou xurelos que transportaba, a lombos dun burro, un comerciante cada quince días. Por suposto, nada de marisco. E, con sorte, polbo de feira en feira, se a economía doméstica o permitía.

E, se non se coñecían os froitos do mar, menos aínda os pescadores. Moitos dos meus paisanos emigrantes aínda non intercambiaron unha palabra cun veciño do Grove, por exemplo.

Atreveríame a dicir que os galegos das comarcas interiores asocian o mar coa experiencia da emigración en tódolos casos, aínda que por distintos motivos, en función das circunstancias. Persoalmente, o meu primeiro contacto co grande azul foi visual, foron as augas do Mediterráneo, concretamente as costas de Tarragona e a través da fiestra do tren.

Pero ese, claro, non era o mar dos meus paisanos, senón parte do escenario da miña nova vida. O mar galego aínda tardei anos en coñecelo, debido a que fun destinado a facer o servizo militar na Coruña. Ocorreu cando eu era soldado e con ocasión de intentar gañar unhas pesetas descargando caixas de peixe dos barcos que chegaban antes do amañecer ao porto, onde esperaban grandes camións que levarían o peixe a Madrid ou Barcelona. Foi daquela cando me decatei da enorme riqueza que nos regala o mar galego, porque unha cousa eran as tres ou catro caixas de sardiñas ou xurelos que levaba o Severo, ao que chamaban o Pescador, aínda que ao mellor non sacara nin un peixe na súa vida, e outra, moito máis arrepiante, ter diante dos ollos aqueles barcos que botaban caixas e máis caixas que se amontoaban no peirao antes de ser cargadas nos transportes frigoríficos, todo iso presidido por un cheiro acedo a sal.

Xunto a esta grande actividade portuaria, outra visión quedou incrustada na miña memoria: a axitación que se vivía nas cantinas ás que os mariñeiros acudían ao baixar a terra, auténticos centros cívicos onde se reunían as tripulacións dos diferentes barcos para falar das continxencias da viaxe antes de volver á casa a entregar os cartos que gañaran, e que non se beberan alí, claro. Eu asistía curioso a ese encontro festivo, e en ningún momento me sentín estraño.

Pasei con eles os amañeceres de quince meses da miña vida e unha fugaz tentativa de embarcarme que acabou cun mareo de campionato e co meu soño de converterme un día en capitán dun daqueles barcos pesqueiros varados en terra para sempre.

Regresei logo a Barcelona, onde literalmente vivín de costas ao mar: algunha que outra visita ao porto da cidade, con viaxe en «golondrina» incluída, e pouca cousa máis. Tiveron que pasar vinte anos para que entrase en contacto definitivo co Mediterráneo; foi en Palamós, un dos portos pesqueiros máis importantes de Cataluña, que, a pesar do turismo, conservou boa parte da súa personalidade mariñeira. Nesta poboación entrei de novo en contacto cos pescadores e intereseime outra vez polas súas técnicas de pesca, e mesmo logrei navegar sen marearme grazas a unha pequena embarcación que sucaba case soa este mar, en perpetua calma, que os romanos chamaron Mare Nostrum.

Evidentemente, o Mediterráneo non é o meu mar nin as xentes de Palamós, os meus paisanos. Mais a experiencia serviume para espertar outra vez a miña curiosidade polos pescadores galegos e, dende entón, ese mundo foi para min como unha materia pendente, visto o pouco interese que en xeral suscita a Galicia costeira máis alá de inmediateces mediáticas.

Así, un bo día, e disto hai xa quince anos, decidín mercar unha vivienda no Grove, que me pareceu, xunto co norte da provincia de Lugo, a zona máis propicia para contactar cos últimos lobos de mar galegos e afondar no coñecemento destes homes cuxa memoria contén un patrimonio inmaterial de incalculable valor para todos nós.

Quedan poucos pescadores xa e, ademais, de idade avanzada. E aínda son menos os fillos que continúan co negocio. Lembremos que o traballo no mar nesta clase de embarcacións é un traballo duro, sufriu moi poucas variacións ao longo dos séculos, e estes non son tempos que premien os grandes sacrificios precisamente. Aínda así, os pescadores do Grove séntense orgullosos de ser dos poucos que aínda traballan na súa dorna, unha embarcación case tan antiga coma o propio oficio, aínda que seguramente con menos futuro.

Por iso, o obxecto final deste libro non é outro que deixar constancia dun oficio centenario mais a piques de desaparecer neste século onde xa se navega con redes dixitais, nada que ver coas que aínda usan estes homes na súa dorna.

Estes pescadores do Grove son historia viva do noso país, ademais de ser os últimos da súa estirpe, por iso creo que só o seu testemuño directo pode ilustrar fielmente esta centenaria tradición da Galicia costeira. Unha actitude similar á que no seu día me levou a plasmar a realidade da xente da miña comarca de Castro Caldelas, nun intento máis ou menos desesperado de salvagardar algúns dos espazos máis ameazados da nosa identidade colectiva.

[...]

Homes e dornas

A relación do pescador co mar depende intimamente do seu principal medio de traballo, a súa embarcación, a dorna, moito máis ca un simple medio de transporte. Para a xente do mar forma parte do patrimonio familiar da mesma maneira que para o campesiño pode ser a terra, os apeiros de labranza ou mesmo as súas vacas. Non en van, a dorna é hábitat e mesmo refuxio no que o pescador pasa boa parte da súa vida, é algo así como unha segunda casa nun escenario distinto e arriscado.

Digamos xa que a dorna é a embarcación de pesca tradicional que se utilizou tradicionalmente nas rías da Arousa e de Pontevedra, cunha presenza fundamental sobre todo no Grove.

A orixe desta embarcación resulta incerta, pero parece relacionarse coas invasións normandas que se produciron en Galicia entre os séculos XIV e XV. Considérase que os portos de Ribeira e Aguiño son o punto da expansión da dorna; nesta zona aínda atopamos carpinteiros especialistas na construción deste tipo de embarcación que ten a proa distinta da popa, para adaptarse mellor ás costas rochosas.

Para os neófitos non todos os barcos son iguais. De feito, a simple vista, diríase que a dorna é una embarcación moi fráxil, e nada é máis incerto. Se os pescadores do Grove levan séculos confiando nelas as súas vidas por algo será e non é estraño que exhiban un lexítimo orgullo pola resistencia e fortaleza das dornas, que non lles resta manexabilidade e lixeireza, cualidade esta moi importante, dado que a dorna non fondea en porto, senón que, durante o día, descansa na praia.

A proba de que o deseño inicial era moi funcional é que, ao longo do tempo, esta embarcación evolucionou pouco; a maior innovación foi a incorporación dun pequeno motor foraborda que permite substituír a forza do vento a través das velas, ou a forza dos brazos dos homes a través dos longos remos que obrigan a vogar en cruzado. Por iso hai quen se empeñou en buscarlle unha orixe remota, case mítica. Certamente estamos nun lugar idóneo para a simboloxía.

Cando eu ouvía os testemuños dos pescadores respecto das súas embarcacións, víñanme á memoria as palabras doutros traballadores moi vinculados á súa «ferramenta de traballo», os afiadores, que aseguraban tamén que a mellor roda era a vella tarazana, cunha estabilidade moi superior á conseguida polas bicicletas ou polas motos. A actitude duns e doutros respecto dos elementos orixinais ou tradicionais é a mesma. Un respecto que, a miúdo, chega a transformarse en cariño, o cal non creo que necesite explicación.

Cabe engadir que a dorna que hoxe coñecemos é a pequena (chamada polbeira), con capacidade para dous homes. Anteriormente (antes da incorporación do motor nas embarcacións) a dorna típica era a grande (chamada do xeito), que podía ter de oito a dez metros de eslora. Ás veces contaba con dous mastros e unha cámara cuberta onde descansaban os mariñeiros.

Por desgraza, e como xa se dixo, a dorna e o seu mundo está hoxe en crise. De aí o meu interese en pedir o testemuño destes últimos pescadores, chamémoslle tradicionais.

Mais, hai tamén outro testemuño moi valioso, aínda que difícil de atopar. Por esta razón transcribirei, neste traballo, algunhas das súas palabras e comentarei un pouco ese impagable texto que, en 1965, escribiu Ricardo Mora baixo o título de Hombres y dornas, onde nos fala deste mundo con gran sabedoría, sensibilidade e beleza.

Neste ano, 1965, precisamente os meus interlocutores estarían entre os vinte ou trinta anos de idade e levaban xa traballando na dorna dende os nove ou dez. Era un elo máis dunha cadea familiar que arrincaba de moi lonxe porque no Grove, coma en todo municipio costeiro, polo menos ata hoxe, herdouse sempre o oficio de pescador, así como a dorna. Ricardo Mora ofrécenos unha testificación novelada do que foi aquel mundo a pleno rendemento, tal como o lembran hoxe os homes cos que conversei no verán do 2004. E recórdano ben porque o viviron.

Ao referirse aos pescadores de dorna, fala Mora da loita destes homes no medio dunha soidade desmesurada e aterradora. Son, segundo a obra, xente insolente; doutro modo non poderían botarse ao mar cunha pequena embarcación de antigüidade centenaria como o fixeron os seus avós e o fan, aínda, os seus fillos.

Sabido é que o primeiro que chega ao caladoiro cobra a peza, e o feito de que o peixe se venda en poxa transforma a navegación nunha carreira. Hai moita competencia neste oficio e iso convérteo nun oficio solitario.

O pescador de dorna pasou boa parte da súa vida só, en silencio, e decidindo por si mesmo o que era mellor para o seu traballo e para a protección da súa vida. Este sentimento de soidade só, ás veces, compartida por algún familiar ten a súa compensación na sensación de liberdade que conserva aínda hoxe, na recta final das súas vidas, unha das lembranzas máis gratas destes pescadores. Isto no mar, claro.

Segue dicindo Mora que estes homes, cando chegan a vellos, entreteñen as horas nos peiraos ou nas praias. Isto escribíao o autor en 1950 e hoxe, 54 anos máis tarde, segue sendo rigorosamente certo. Tamén hoxe, coma daquela, a súa fala é pausada e dotada da sabedoría propia de quen viviu moitas experiencias e moitos anos.

Conta tamén a novela que estes homes o único que souberon facer na súa vida foi pescar, pero que o fixeron de maneira portentosa. Os meus interlocutores, a miúdo, tiveron unha vida laboral máis axitada na súa mocidade e agora, ás veces, axúdanse de medios mecánicos para desempeñar o seu oficio. De todos os xeitos, prefiren falar da súa época heroica coa dorna. A fusión do home e a dorna é total nos seus relatos. Eles séntense antes pescadores que mariñeiros.

Resulta curioso comparar esta vida de xubilado coa do home do campo. O campesiño, cando xa non pode co seu corpo, vai abandonando os traballos máis duros, pero segue en contacto coa terra porque a súa actividade lle permite unha gradación, se non unha especialización de esforzos, ocupándose, por exemplo, dunha pequena horta. O pescador de dorna, pola contra, ou sae ao mar ou queda en terra, non hai termo medio; por iso a súa xubilación supón unha profunda esgazadura na súa vida. Iso si, o bulicio actual das poboacións costeiras, a intensa vida colectiva, fai menos solitaria a idade da xubilación que a que vemos nas vilas do interior. Estes homes comparten, tamén, a aprendizaxe experimental do seu traballo, xa que os pais, a moi curta idade, lles transmiten as leccións básicas. Ademais, en ámbolos casos, pouca escola.

O coñecemento do mar, dos seus perigos, do que hai debaixo e tamén do que vén do ceo, é de carácter práctico, como pasa no caso do campesiño, que tamén debe aprender por si mesmo a intuír os cambios de tempo, as lúas, o efecto dos ventos, o transcorrer das estacións, por non falar do coidado dos animais, tan necesario.

Vivir en contacto diario coa natureza produce un coñecemento do contorno do que se senten lexitimamente orgullosos os pescadores do Grove. Non todos saben interpretar a información que lles transmiten os sentidos. Eles faláronme con absoluta satisfacción de como recoñecían na superficie oceánica os indicios que lles permitían pescar unha ou outra clase de marisco ou de peixe, de como sabían a que lugar dirixir a embarcación para lanzar a rede ou a nasa, de como interpretaban o voo das gaivotas buscando a vida no mar…

Aquí as diferenzas co campesiño galego penso que si son substanciais: entre a xente da miña aldea non atopei nunca un particular orgullo por traballar a terra. Nin sequera este traballo foi considerado un oficio, senón unha actividade doméstica. Se coidaba do campo e dos animais era o mesmo que se coidaba dos avós ou dos nenos. Non había poxa todos os días, senón feira quincenal, onde manifestaba a forma máis básica da economía do intercambio.

Por todo iso, o ollo do campesiño sempre miraba máis alá do horizonte, moi lonxe, onde non alcanza a vista, fóra de Galicia, nos territorios da emigración que el imaxinaba verdadeiros paraísos, e por iso se empeñaba en que os seus fillos non seguisen co traballo tan pouco gratificante do campo, senón que emprendesen o camiño da emigración ou que aprendesen oficios respectados como o de carpinteiro, ferreiro, cesteiro...

Pero volvamos aos nosos homes do mar. Segue comentando Ricardo Mora que estes homes amosan tamén unha certa ironía impregnada de escepticismo sabio. Eu mesmo puiden comprobar que estes homes non se cegan polos avances da técnica relacionados co mar e que a súa preocupación se orienta, fundamentalmente, cara á degradación que está sufrindo o medio natural do que viviron durante séculos.

Coincido plenamente coas palabras de Mora cando afirma que estes homes, baixo unha aparencia de brusquidade, agachan unha delicadeza sutil. Son parcos no falar, pero en canto abordan o tema da pesca, do mar, da dorna, da súa vida, aí a escaseza de palabras convértese en lucidez e son capaces de reproducir con todo detalle a escena dun naufraxio ou o retrato dun mestre ao que consideraban absolutamente inútil.

Respecto da vida doméstica destes pescadores, conta Mora na súa xa citada obra, Hombres y dornas, que a maior parte das decisións que afectan á familia adóptaas a muller. Segundo este autor, o seu mando é absoluto e o marido só goberna e decide na súa dorna. Cada un coñece ben o seu lugar, a súa responsabilidade.

Debe dicirse tamén que a dona colaborou sempre no sustento familiar traballando en factorías conserveiras, en industrias artesanais de salgadura ou fabricando manualmente colares e pulseiras feitas con diminutas cunchas mariñas, típicas na illa da Toxa, iso cando non axuda tamén no marisqueo «a pé» recollendo navallas ou ameixas, amañando redes...

Podemos vincular, pois, a estrutura destas familias de pescadores co matriarcado; nelas o home é o dono e a muller a administradora, algo común en toda a Galicia rural. Nas aldeas da Galicia interior, ben porque o pai emigrara, ben porque se ausentaba temporalmente, como no caso dos afiadores, cordeeiros, capadores... ou mesmo porque realizaba os traballos nunhas terras moi diseminadas ou os animais esixían moitas horas de dedicación, a dona non só asumía en solitario a administración doméstica, senón que actuaba, na práctica, como cabeza de familia.

No caso dos pescadores de dorna, o home saía a pescar normalmente cando se poñía o sol, é dicir, pouco antes de que a súa muller se deitase e regresaba ao amañecer. Volvía á casa tras pasar pola lonxa para vender o produto do seu traballo e metíase na cama cando xa a súa muller levaba unhas horas ocupada nas súas obrigacións. Isto durante seis días á semana. E, por suposto, nun contorno social inalterable, o que permite unha orde familiar moi estable, exposta soamente ás alteracións meramente biolóxicas; unha orde baseada nunhas normas de conduta que se mantiveron case igual durante séculos.

Mora transcribe un diálogo que ilustra ben este modelo centenario de familia. Conta que un pescador pediu permiso ao mestre para que o seu fillo se incorporase ás clases unha hora máis tarde, alegando que o neno tiña unha natureza enfermiza e que os invernos eran fríos. O mestre negouse argumentando que «madrugar fortalece» e que outros alumnos, aínda máis pequenos, se incorporaban puntualmente á clase. O pescador díxolle que iso llo contase á súa muller, coa que levaba unha semana discutindo. O mestre recorreu entón ao argumento de autoridade: «Pero, ¿quen manda na súa casa?», ao que o pescador, con resignación, lle contestou: «¡Ai, señor! Eu serei a cabeza da familia, pero a miña dona é o pescozo e móveo por onde quere».

A revolución económico-social vivida nas últimas décadas comportou xa unha vida familiar moito máis complexa, e este modelo de familia e mesmo de convivencia colectiva pouco a pouco se vai substituíndo polo novo modelo global, televisivo, máis libre, pero, tamén, máis inestable có que mantivo a cohesión destas comunidades durante séculos.

Un aspecto moi relacionado coa vida doméstica é o referente ao patrimonio familiar. A Galicia interior representou sempre un gran valor na posesión de bens materiais (terras e animais), que eran convenientemente explotados, polo que nunca se renunciou a amplialos; coñecido é o problema do minifundismo, da dispersión parcelaria, e iso era resultado precisamente do alto valor económico e social que se lles outorgaba a esas propiedades. Por desgraza, non había outro modo de escapar da precariedade resultante desa orde social que a emigración, fose temporal ou definitiva, e así foi durante moito tempo.

Pero os homes da costa vivían do mar, non da terra, de modo que o valor da propiedade se reducía á súa casa e ao seu barco. Tamén a habilidade na arte da pesca e o profundo coñecemento do mar eran unha posesión intanxible pero moi valiosa, que pasaba de pais a fillos. E, ao ser tan ancho o mar, había traballo para todos, polo que a emigración non era en principio un asunto a valorar. Nin a emigración nin, en consecuencia, o sentido do propio país.

Remataremos este capítulo cunha reflexión nesta liña. Obviamente, é moi distinta a imaxe que ten do país un emigrante galego da que ten un vello lobo de mar. Comprobei que verdadeiramente os pescadores do Grove se senten galegos, conservan e practican a súa lingua, pero a súa patria coincide máis co que entendemos como «patria chica», cuxos límites poderían ser a distancia ata a que poden navegar coa dorna, as vilas do arredor. Poboacións de tamaño medio ou mesmo cidades emblemáticas como Santiago ou A Coruña quedan moi lonxe da súa esfera de atención. Tampouco a súa relación co mundo do campo foi demasiado fluída.

Diríase, pois, que cada galego leva no corazón a súa propia Galicia, a súa paisaxe; hai tantas Galicias que ás veces resulta difícil encaixalas nun mesmo mapa. Porén, os tempos actuais facilitan o encontro dos galegos da costa cos do interior, da cidade cos das aldeas. Algo positivo tiña que traernos a modernidade.

Agora ao Grove chegou o turismo, que, por sorte, aínda é, máis ca un substituto, un complemento da economía tradicional. Turismo e pesca son compatibles ou, para sermos máis exactos, as actividades pesqueiras e marisqueiras do Grove son o alicente fundamental que atrae a visitantes de dentro e fóra de Galicia, estimulados pola calidade dos froitos do seu mar.

No seu equivalente interior, a impresión que dan as actividades de turismo rural nas provincias orientais teñen moito de decorado. Restaurar hoxe un pazo soe dar como resultado un espazo artificial no que os clientes non poden revivir o que era realmente a vida cotiá nunha destas aldeas. Pero, polo menos, uns e outros galegos tomamos unha maior conciencia do país, do territorio común, e iso é básico para superar antigas precariedades: que pouco a pouco a Galicia oficial, a Galicia real e a Galicia imaxinaria conformen un mesmo espazo nacional onde caibamos todos, unha nova Galicia onde todos poidamos gañar a vida dignamente.

Os pescadores do Grove

Entrei no exclusivo e excluínte círculo dos pescadores do Grove da man dun amigo que fora concelleiro, directivo dunha entidade bancaria, pero, sobre todo, un home da vila. O Chesqui é ben coñecido por todos e, á súa vez, como é preceptivo, coñece a todo o mundo.

Deste modo atopeime cun grupo de pescadores cuxas idades superaban os setenta anos. Algúns deles seguían en activo, é dicir, que ao anoitecer collían a súa dorna e retornaban coa alba, seguindo o mesmo réxime que levaran xa os seus antepasados durante toda a súa vida.

Sobra argumentar que non é conveniente nestes casos aparecer como un xornalista en busca dunha bomba informativa; trátase de gañar a confianza do entrevistado, de conseguir unha comunicación relaxada e, se pode ser, bañada por unhas cuncas de bo viño, que sempre solta, oportunamente, a lingua.

Eu estaba alí para escoitalos, mais tamén é certo que necesitaba dirixir o noso diálogo na dirección que eu quería, fixando como fío condutor os seus traballos, as súas lembranzas, das que falaban cunha precisión case literaria. A xente, e moi particularmente os vellos, móstranse encantados de falar sobre si mesmos, gozan contando as súas «batalliñas», pero trátase de que as súas palabras teñan un valor testemuñal...

No primeiro que reparei, agradablemente, das súas descricións foi na similitude entre a forma en que os seus avós desenvolvían o seu oficio e a maneira como eles pescaron os primeiros anos da súa vida laboral. A irrupción dos avances técnicos nos sistemas de navegación e nas técnicas de pesca foi un fenómeno que apareceu de golpe na vida destes homes. Da noite á mañá, pasouse da vela ou do remo ao motor foraborda e da pesca con artes artesanais á pesca con radar e outros métodos avanzados (sobre todo mar a fóra) ou as piscifactorías.

Ao ouvir as súas palabras, pensaba que algo moi semellante se producira no campo galego: a súa mecanización chegou de golpe e a destempo, porque a emigración xa causara os seus estragos nas nosas aldeas e, ademais, persistía o desfase entre produción e comercialización, persistía o réxime caciquil...

A uns e a outros pillounos a tecnificación co paso cambiado e talvez por iso os meus interlocutores me falaron pouco do futuro, porque intúen que o oficio de pescador ten os días contados: a industrialización implica a deshumanización do oficio. Haberá máis seguridade na navegación, pero os pescadores serán substituídos por operarios embarcados, nin mariñeiros sequera. Iso mentres o exceso de tecnoloxía punta non arruíne os caladoiros.

Só nun caso atopei cun pescador que tiña un fillo traballando coa dorna. Pero, postos a dicilo todo, pasou que o fillo probara outros oficios, mais pronto comprobou que coa dorna se gañaba tamén a vida e, ademais, era libre de elixir o seu rumbo todos os días.

Se heroica foi a vida dos pescadores e dos mariñeiros, non menos heroica foi a vida das súas mulleres, que facían de amas de casa e levaban o papel esencial na educación dos fillos, senón que á vez andaban á seca, traballaban nas conserveiras ou vendían peixe na praza ou polas portas das casas, e mesmo nalgún caso extremo andaron ao mar traballando coma os homes.

Con este traballo cumprín, pois, o meu desexo de coñecer de primeira man un mundo polo que sempre estivera atraído. E agora só podo dicir que aínda me fascina máis. Os meus interlocutores do Grove, vistos dende fóra, poderían ser considerados os típicos avós incapaces de facer algo máis que matar as horas xogando a partida na Casa do Mar ou en calquera taberna. A sorpresa, a grata sorpresa que tiven (ben é certo que esperaba tela), foi comprobar que estes pescadores seguen sendo depositarios dun testemuño fundamental para a conservación do noso patrimonio nacional, da nosa historia.

O futuro, o progreso que aínda que tarde e mal está chegando a Galicia, nunca pode representar unha ruptura co que foi o país durante séculos e ata hai catro días. A historia dun pobo nunca comeza de cero, sempre ten as súas raíces na experiencia dos que nos precederon. E estes pescadores forman parte viva da nosa historia, e as súas palabras son o mellor froito que aínda nos poden legar. Estou convencido de que practicamente nada do que me explicaron o atoparía en poeirentos libros de calquera biblioteca.

Dito todo isto, é hora xa de ceder a palabra a estes pescadores do Grove, uns homes que, ademais de identificárense co seu oficio, senten que ser pescador e ser galego vén ser a mesma cousa. Que así sexa por moitos anos.

A primeira mostra do progreso galego

2009-12-09T10:47:00.021+01:00

Hai uns poucos días tiven ocasión de participar na presentación do libro Historias do Carril-Cornes, escrito por Xoán Luís Miguéns García (Sotelo Blanco Edicións-Consorcio de Santiago). O autor da obra exerce dende hai moitos anos a súa profesión de sanitario na empresa ferroviaria Renfe e, polo tanto, ten coñecemento de experiencias de primeira man, vividas en primeira persoa, e da importancia do ferrocarril en Galicia.

A presentación da obra tivo lugar, como non podía ser doutro xeito, no recinto da antiga estación de ferrocarril de Cornes, convertida hoxe nun local sociocultural, tras unha profunda transformación deste antigo edificio. O acto, presidido polo presidente do Consorcio e alcalde de Santiago de Compostela, resultou moi emocionante e non estivo exento de nostalxia. Certamente, foi emocionante, sobre todo, porque a maioría dos trescentos asistentes ao acto tivo unha vinculación directa co mundo ferroviario. Cómpre dicir que a presenza do tren nestas terras supuxo dende os seus comezos, en 1873, unha auténtica revolución na forma de vida da xente da cidade e, sobre todo, dos habitantes das aldeas. Grazas ao tren podían acceder con moita maior facilidade ao núcleo urbano da cidade de Santiago de Compostela, pois ata daquela para eles era unha referencia dolorosamente afastada. O tren forma parte, por dereito propio, da historia social das terras galegas; foi testemuña de moitos episodios protagonizados por galegos que hoxe forman parte xa da nosa cultura antropolóxica. Poñamos un exemplo dun destes episodios que recolle Xoán Luís no libro que agora estamos a comentar: o ferrocarril foi utilizado para o transporte de persoas e de mercadorías entre Carril e Cornes, pero non foi este o seu único papel, pois temos que engadir que facilitou tamén actividades de contrabando. Pero non de contrabando tal como o entendemos hoxe, senón de transporte de produtos de primeira necesidade ata entón descoñecidos e inalcanzables na nosa terra. Estoume a referir á penicilina, cuxas primeiras doses chegaron por ferrocarril ata Santiago de Compostela por obra e graza dun «contrabandista-ferroviario» que a trouxo desde Portugal. Esta pequena anécdota ilustra moi ben o papel transformador que tivo o ferrocarril na vida galega.

Todo este universo protagonizado polo ferrocarril non debe quedar nun simple feito do noso pasado ou nunha simple reliquia. Por iso é especialmente importante a publicación dun libro como este, que recolle experiencias vividas e contadas de primeira man. As páxinas desta obra recollen o pasado, pero teñen que proxectarse necesariamente cara ao futuro, dirixidas a uns lectores que están hoxe preparados para a chegada do AVE a Santiago de Compostela, e tamén a outras cidades de Galicia, pero que na maioría dos casos descoñecen os antecedentes xa remotos, pero decisivos, desta nova tecnoloxía do transporte. Cómpre dicir que o servizo ferroviario que prestaba o ferrocarril entre Carril-Cornes era un servizo absolutamente humanizado, pois supoñía a substitución do transporte de tracción animal —por exemplo, os carros tirados por mulas ou vacas— por outro transporte mecánico que, no entanto, respectaba as relacións entre os viaxeiros e permitía a contemplación dunhas paisaxes que abranguían todo o universo da xente que poboaba estas terras. Tratábase, polo tanto, dun cambio gradual e sempre tratando con respecto os valores fundamentais como podían ser as relacións entre as persoas e entre estas e a natureza.

A próxima chegada do AVE a Galicia vai supoñer un cambio radical no tocante á rapidez e á comodidade; pero convén saber que este cambio vai anular definitivamente aquela lenta contemplación da paisaxe a través das fiestras e, posiblemente, fará diminuír, tamén, a relación entre os seus usuarios. A pantalla do televisor de cada vagón ou os auriculares non son outra cousa que instrumentos que poden distraernos, pero que, ao mesmo tempo, nos illan do noso contorno. Ben está a chegada do novo progreso sempre, pero é unha mágoa que se faga a forza de facer desaparecer uns valores que forman parte da nosa identidade; unha identidade que o ferrocarril de Carril a Cornes soubo respectar con todas as súas consecuencias.

Seguramente que os asistentes á presentación do libro de Xoán Luís Miguéns sentiron unha emoción e unha complicidade profundas ao lembrar unha parte importante das súas vidas. Nada disto é imaxinable na futura inauguración da chegada do AVE a Galicia. Todos sabemos que no acto solemne estarán as principais autoridades e que non faltarán os grandes discursos, pero coido que faltará ese tecido humano que considerou o ferrocarril como algo máis que un simple medio de transporte ou un avance tecnolóxico.

A obra que agora comentamos non se limita só ao texto escrito, senón que se enriquece coa reprodución dunhas interesantes fotografías que ilustran graficamente todo ese mundo protagonizado polos camiños de ferro, os vagóns e as locomotoras. Ao pracer da lectura únese, polo tanto, o gozo de poder contemplar unhas imaxes que moitos de nós podiamos reter tan só na nosa memoria e que agora podemos admirar como un ingrediente fundamental desta obra que só podía estar escrita por unha persoa ben coñecedora do mundo ferroviario. Como complemento imprescindible desta viaxe literaria e fotográfica atopamos neste centro sociocultural a exposición «A primeira liña do ferrocarril en Galicia: Cornes-Carril», organizada pola Asociación Compostelá de Amigos do Ferrocarril. A Asociación, co seu presidente Carlos Abellán á fronte, amósanos nesta coidada exposición moitos e extraordinarios documentos gráficos sobre os máis variados aspectos da presenza e da importancia social do primeiro ferrocarril en Galicia. É de agradecer que esta exposición teña carácter itinerante e que visite moitas outras cidades e vilas de Galicia.

Deseguido reproducimos do libro Historias do Carril-Cornes, de Xoán Luís Miguéns García, o Prólogo que lle fixo Carlos Abellán Ruiz, Presidente da FEAAF (Federación Española de Asociacións de Amigos do Ferrocarril) e o Limiar, de Xoán Luís Miguéns.

PRÓLOGO
As historias contadas do primeiro ferrocarril galego

O 15 de setembro de 1873 –polo tanto hai cento trinta e cinco anos– é a data do inicio da posta en servizo do primeiro ferrocarril galego que comunicaría dúas vilas: Cornes, daquela pertencente ó Concello de Conxo –hoxe ó de Santiago de Compostela– e Carril, dependente do Concello de Santiago de Carril –hoxe ó de Vilagarcía de Arousa–. Este feito sucedía vinte e cinco anos despois da posta en servizo do primeiro ferrocarril peninsular entre Barcelona e Mataró, acaecida en outubro de 1848.

Impulsado pola Real Sociedade Económica de Amigos do País, a concesión foi outorgada en 1861 e transferida á Compañía que había de explotala en 1863, constituída co pomposo nome de Real Sociedade do Ferrocarril Compostelán da Infanta Dona Isabel de Santiago ó porto de Carril.

Nos seus 42 km de fermoso percorrido bordea a ría de Arousa e os ríos Ulla e Sar. As infraestruturas máis salientables son: os túneles do Faramello e Conxo e dúas pontes metálicas, unha en Conxo e outra entre Pontecesures e Padrón sobre o río Ulla. Tiña ademais seis estacións intermedias: Catoira, Pontecesures, Padrón, Escravitude, Osebe e Casal, formando parte do que actualmente se denomina Eixo Atlántico dende a fronteira portuguesa ata Ferrol.

En 1880 fíxose cargo da súa xerencia o inglés John Trulock e en 1886 cambiou de nome polo de The West Galicia Railway Company, trasladando o seu enderezo social e o consello de administración a Londres, aínda que a xerencia permaneceu sempre en Vilagarcía. O señor Trulock estableceuse definitivamente en Padrón, creou familia, onde anos máis tarde nacería o seu neto, o escritor Premio Nobel Camilo José Cela Trulock, en cuxa fundación se conserva a famosa locomotora Sarita que fora regalada a seu avó polo presidente da Beira Alta dos ferrocarrís portugueses e aloxada actualmente nas inmediacións do museo ferroviario en Iria Flavia.

En 1899 foi prolongada esta liña ata Pontevedra –32 km–, quedando unida ó resto de España a través de Redondela. Durante moitos anos transportou produtos dos portos, agrícolas e gandeiros, entre o mar e Santiago e viceversa, e nos veráns moitos composteláns e da comarca utilizabamos con frecuencia estes trens para gozar das praias arousás da Concha e Compostela.

En 1928 foi absorbida pola MZOV e esta pola Compañía do Oeste ó ano seguinte, ata que en 1941 se integrou na RENFE, non quedando interrompido o tráfico ferroviario en ningún momento da súa existencia, salvo os catro días de fortes chuvias torrenciais que provocaron a caída da ponte con 450 m de vía sobre o río Ulla en 1876.

Entre os personaxes ilustres precursores do tren que tiveron relación con esta obra, á parte do mencionado Camilo José Cela, cómpre subliñar especialmente a Domingo Fontán, matemático e xeógrafo natural de Portas, autor da Carta Xeométrica Galega, sobre a cal se deseñaron os trazados desta liña; tamén foi presidente da Real Sociedade Económica de Amigos do País. Outro personaxe foi Ramón Valle Inclán Bermúdez, pai dunha das mellores plumas que tivemos na nosa literatura; este foi secretario do consello de administración e accionista desta liña. Aliado da causa liberal, entendeu o ferrocarril como un instrumento para revolucionar o estado feudal no que vivía Galicia naquela época. E, por suposto, hai que lembrar a importante participación de Eugenio Montero Ríos, que chegou a ser presidente da compañía. Tamén na memoria de todos está a descrición do mítico tren de Varela, do que tanto se escribiu. Non debemos esquecer os dous accidentes máis espectaculares na historia da liña: o do tren gandeiro no Ramal ou Porto de Vilagarcía, do cal existe un cántico e poema alusivo; e o dramático choque con posterior incendio no tren correo entre a Escravitude e Padrón.

Nesta liña intégrase un importante patrimonio cultural e paisaxístico moi próximo ás estacións e ó trazado, destacando a Casa Museo de Rosalía de Castro, o Xardín Botánico, a sede da Fundación Camilo José Cela e o Museo Ferroviario en Padrón; en Catoira as Torres do Oeste, moi lembradas todos os anos nas festas viquingas; as praias da Concha, Compostela e Bamio en Vilagarcía; o embarcadoiro fluvial de Pontecesures; a ermida da Escravitude e a praia fluvial e área recreativa en Valga, supoñendo todo isto un importante atractivo turístico.

Tamén é moi significativa a proximidade das cidades e das vilas ás estacións e ós accesos por estrada que conectan coa zona da Barbanza e, xa que logo, da enorme potencialidade a curto prazo, coordinando a explotación intermodal, en canto a mobilidade e calidade de vida.

Unha recomendación para os que queiran saber máis sobre esta azarosa liña é a lectura deste interesante libro que hoxe sae á luz pública. Un importante traballo sobre os avatares desta fermosa liña.

Invítovos a que esteades pendentes da lectura das Historias do Carril-Cornes do noso grande amigo de fatigas e socio de honra da ACAF Xoán Luís Miguéns García. Moitas grazas ó Consorcio de Santiago por converter este soño en realidade.

Non querería rematar este modesto recordatorio sen agradecer en nome de todos os amigos do ferrocarril ó Consorcio de Santiago o seu labor para que este libro estea nas súas mans; ás persoas que fixeron posible as historias que se recollen nesta edición e a todos os ferroviarios que traballaron tan duramente para garantir as comunicacións e o progreso de Galicia. Por todo isto, queremos render unha xusta homenaxe neste cento trinta e cinco aniversario.

Carlos Abellán Ruiz
Presidente da FEAAF
(Federación Española de Asociacións de Amigos do Ferrocarril)

LIMIAR

Aínda que con bastantes anos de atraso con respecto ós outros territorios peninsulares, a posta en funcionamento do primeiro camiño de ferro galego, cun percorrido aproximado duns corenta e dous quilómetros, entre Carril (Vilagarcía) e Cornes (Santiago), supuxo un importante avance nas comunicacións entre a área xeográfica que abrangue a chamada Terra de Santiago e a beira sur do mar de Arousa, grazas á visión avanzada dunha serie de persoeiros extraordinarios que tiveron a capacidade de concibir primeiro e logo proxectar, realizar e pór en funcionamento este histórico ferrocarril, personaxes que merecen un lugar destacado na historia deste país.

Para explicar ese notable atraso con respecto a outras partes do Estado na implantación dese novo medio de transporte e comunicacións en Galicia, hai que retroceder ata o segundo terzo do século dezanove, xusto despois da nova división territorial de España en provincias. A partir dese momento, o verdadeiro control do país galego fica en mans alleas, porque a nosa terra foi novamente invadida por unha tropa de empregados do Estado que falaban outra lingua e desprezaban a propia do país, así como os seus costumes e tradicións máis singulares, iso si, axudados polos desleigados de sempre... Por outra parte, a economía galega, que fora ben nos primeiros anos dese século, nesa época atopábase estancada, coas compañías marítimas a punto de pechar por falla de fretes e con moi pouco movemento de barcos en todos os portos do litoral galego, ao que habería que sumar o esmorecemento dos grandes negocios familiares e o peche da fábrica de Sargadelos, por non falar da pesca, que aínda non estaba desenvolvida.

Nun país como o noso, que daquela carecía de infraestruturas viarias dignas de tal nome, coa excepción da estrada Madrid-A Coruña, o tendido deste primeiro camiño ferrado propiciou un avance económico e social de grande importancia para toda a área de Compostela. Pénsese por un momento nos clásicos invernos galegos, co tempo tan variable e chuvioso, o ter que des prazarse polos camiños e corredoiras que as enxurradas facían practicamente intransitables, incluíndo os «camiños reais», que só unían as cidades máis importantes. Daquela, o transporte de persoas realizábase en vehículos lixeiros (normalmente para dúas, catro ou seis persoas) que pasaban toda a viaxe dando tombos e chegaban ó seu destino máis moídos que se lles desen unha boa malleira.

En canto ó transporte de mercadorías, facíase en carros do país, chegando a ter este medio de transporte unha importancia vital en toda Galicia, incluso despois de se inaugurar o curto tendido ferroviario co que contamos durante o século XIX, chegando a perdurar a súa decisiva importancia ata ben entrado o século XX, xa que os camiños de ferro non cubrían moitas áreas xeográficas da nosa terra.

Por outra parte, o tendido dun ferrocarril naquel tempo e en calquera lugar constituía unha especie de epopea moderna, na que chegaba a participar moita xente, sobre todo dos lugares por onde pasaba o novo camiño de ferro. Por tanto, parece evidente que no caso de Galicia debeu ser moi significativa a importancia económica e social que xerou o tendido ferroviario, podendo sospeitar que nesta área xeográfica detivo ou mitigou, por algún tempo, a sangría da emigración debida á crise económica que se arrastraba desde anos atrás e que resultou agravada polas malas colleitas que propiciaron a crise agraria das décadas de 1850 e 1860.

Desde esa perspectiva, cando o día 15 de setembro de 1873 se inaugurou este camiño de ferro, que naquel tempo era un medio revolucionario de transporte ó que non lle afectaban as clásicas inclemencias meteorolóxicas invernais e que, ademais, constituía un medio de transporte popular, por ser máis cómodo, relativamente máis barato e tamén máis rápido que os outros transportes ó uso; ese histórico feito propiciou un notable salto adiante nas comunicacións entre Santiago de Compostela e toda a súa área de influencia económica e social, xa que lle permitiu valerse do porto de Carril e das bisbarras dos fértiles vales do Ulla e do Salnés. Anos máis tarde, cando ese pequeno camiño de ferro se ampliou ata Pontevedra, acadou aínda máis importancia, xa que grazas a iso se fixo posible a unión ferroviaria coa rede estatal e co sur de Galicia. En tanto o norte, como quen di a un paso, ficaba conscientemente illado por ferrocarril do corazón do país. Mentres, tardiamente, a Deputación Provincial da Coruña –á que pertencía Santiago desde 1833, ano no que deixou de ser capital dunha das setes provincias galegas–, encargaba algún estudo para facer calar as voces que se alzaban ante esa infamia. E houbo que esperar nada menos que ata o ano 1943, no que se puxo remedio a esa histórica barbaridade, produto, entre outras circunstancias, do localismo máis pezoñento, que tanto dano leva feito no país.

Desde a súa posta en servizo activo, despois de moitos atrancos, este primeiro camiño de ferro destacou pola súa vocación de servizo ás xentes de toda condición que moraban nesta parte do país e uniu para sempre as terras e as poboacións da beiramar coas de terra a dentro por medio do binomio carril-roda –ambos os dous, de ferro–. Valla un exemplo da súa vocación de servizo popular e, ó mesmo tempo, da visión comercial deste primeiro ferrocarril, coa soa mención de que, ós poucos días da súa inauguración oficial, xa se puxeron en funcionamento trens especiais para achegar a xente ata o Santuario da Escravitude. Pois ben, a vocación de servizo popular deste camiño de ferro mantívose ó longo dos anos e, quizais, foi iso o que deu lugar a esas cento e pico historias ferroviarias que se teñen escoitado a algúns dos traballadores máis vellos desta liña de ferrocarril.

Coa idea inicial de recoller e dar a coñecer ós amigos dos camiños de ferro –e tamén ós novos empregados do ferrocarril– estas historias tan singularmente ferroviarias a través da revista Avanzada da Asociación Compostelá de Amigos do Ferrocarril (ACAF), de Santiago, hai uns anos empecei a escribir estas historias do Carril-Cornes. E aquí están, tanto as publicadas anteriormente na mencionada revista como outras inéditas, recollidas todas elas neste volume grazas á teima do meu bo amigo, Carlos Abellán Ruiz, actual presidente da ACAF e da Federación Española de Asociacións de Amigos do Ferrocarril.

Ó amable lector que teña a ben ler este libro direille que contén uns relatos que, na súa maioría, están baseados en feitos que sucederon hai moitos anos e que tiveron como protagonistas a certos personaxes anónimos que, dalgún xeito, mantiveron algunha relación con este primeiro camiño de ferro galego. En realidade son pequenas historias das nosas xentes que, ó cabo, foron os verdadeiros protagonistas do noso primeiro ferrocarril, chamado O Compostelán, O Te-Bes (The West) ou O Carril-Cornes, nomes todos eles co que foi coñecido durante moitos anos ata que o día 1 de febreiro de 1941 pasou a formar parte da antiga RENFE. E na nova RENFE segue, algo mellorado, desde o día 1 de xaneiro do 2005, data na que a antiga compañía ferroviaria se escindiu en dúas empresas.

Por último, non podo rematar estas sinxelas liñas sen deixar constancia do meu agradecemento ó departamento de publicacións do Consorcio de Santiago e a Sotelo Blanco Edicións, porque grazas a eles se fixo realidade a publicación deste libro.

Xoán Luís Miguéns García